Fragmenty wspomnienia Jana Grzbieli: Harcerze w walce o polski Śląsk [w:] Nie rzucim ziemi skąd nasz ród. Wspomnienia instruktorów Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech, pod red. Michała Lisa, Opole 1987, s. 61-73.


Z końcem marca 1920 r. powróciła z Warszawy 12-osobowa grupa Ślązaków przeszkolonych na kilkunastodniowym kursie informacyjnym o harcerstwie. Nowe formy pracy w organizacji młodzieżowej, nieznana dotąd nazwa "skauting", potrzeba zrzeszania się wobec czekających wszystkich Polaków zadań sprawiły, że już 4 kwietnia powstają pierwsze dwie drużyny: w Wójtowej Wsi (dziś przedmieście Gliwic) oraz Siemianowicach. Szybki wzrost szeregów harcerskich na Górnym Śląsku w latach poprzedzających plebiscyt i III powstanie ilustrują dane statystyczne, zaczerpnięte z "Harcerza Śląskiego", miesięcznika wychodzącego w Bytomiu, później w Katowicach. Stan drużyn i członków wynosił: 1 maja 1920 - 6 drużyn męskich, 197 harcerzy; 1 czerwca 1920 - 1 drużyna żeńska, 17 harcerek; 1 grudnia 1920 - 60 drużyn męskich, 2007 harcerzy oraz 67 drużyn żeńskich, 2635 harcerek. W liczbach tych mieszczą się niżej wymienione drużyny z Opolszczyzny, którymi kierowali drużynowi, podani obok nazwy miejscowości.
Drużyny męskie:
Brynica Opolska (brak informacji), Bytom - Roman Rogalski, Kozłów - Rufin Fulczyk, Łabędy (brak informacji), Maciejów (Zabrze)- Bernard Frid, Miechowice - Franik, sekr. drużyny, Ostropa (Gliwice) - Józef Borszcz, Pyskowice - Woźnica, Racibórz - Aojzy Smolka, Józef Hurski, Smolnica (Gliwice) - Józef Kowalski, Sośnica (Gliwice) - W. Pawełczyk, Wieszowa - Teofil Wilczek, Wójtowa Wieś - Jan Grzbiela, Zabełków (Racibórz) - Józef Hurski, Żerniki (Gliwice) - Karol Kroker.
Drużyny żeńskie:
Bobrek (Bytom - brak informacji), Mikulczyce - Gawlikówna, Racibórz - Szymańska, J. Siwoniówna, Rozbark (Bytom - brak informacji), Sośnica - Janina Tumińska, Wójtowa Wieś (Gliwice) - Mrózkówna, od 22.06.1920 - Franciszka Grzbielanka.
[....]
Twórcy harcerstwa na Śląsku to wypróbowani działacze powstałego jeszcze przed I wojną na tym terenie Towarzystwa "Eleusis", którzy wywarli wielki wpływ na sformułowanie 10. punktu prawa harcerskiego: "Harcerz jest czysty w myśli, w mowie i uczynkach, nie pali tytoniu i nie pije napojów alkoholowych". Nasycenie działalności i postępowania wymaganiami prawa harcerskiego następowało powoli, stopniowo, wymagało bowiem od kandydatów wyrzeczeń, odwagi w stosunku do otoczenia, hartu i wytrwania w powziętym postanowieniu. Na przykładzie drużyny w Wójtowej Wsi widzimy, że po założeniu jej w dniu 4 kwietnia 1920 r., drużyna i jej kierownik składają przyrzeczenie harcerskie 14 listopada tego roku, a dopiero potem, bo 28 grudnia 1920 r. sprawujący dotychczas funkcję kierownika drużyny zostaje mianowany drużynowym. Podobnie ma się sprawa w Smolnicy i innych drużynach.
[...]
Do podstawowych zadań harcerek i harcerzy należały: obserwacja środowiska, baczenie czy w ich otoczeniu prowadzone są rozmowy lub poczynania szkodliwe dla interesów Polski, wprowadzanie języka polskiego tam, gdzie na skutek kulturkampfu za Bismarcka przestano się nim posługiwać. Harcerze przynosili także wiadomości o składach ukrytej broni niemieckiej, obserwowali transporty przywożące broń. Zdobyte informacje przekazywali swoim przełożonym.
Mimo wydanego bezpośrednio po wojnie nakazu o obowiązku oddania broni, przybyłe tu wojska okupacyjne (Francuzi, Anglicy, Włosi) skonfiskowały na obszarze plebiscytowym dużo broni niemieckiej [...]. Magazyny broni znajdowały się u restauratorów oraz w mieszkaniach nauczycieli niemieckich. Nie wszystkie zostały ujawnione i zlikwidowane przez wojska okupacyjne, dzięki czemu Polacy mieli możliwość częściowego zaopatrzenia się w broń w czasie III powstania śląskiego. Między innymi grupa powstańców z mojej rodzinnej wsi, przy udziale 10-osobowego zastępu harcerzy, zabrała na kilka dni przed wybuchem powstania, nocą, z magazynu straży pożarnej w Sośnicowicach tyle broni, że starczyło na uzbrojenie całej kompanii.
Strony zaangażowane w akcji plebiscytowej posługiwały się - poza prasą codzienną - plakatami i periodykami o charakterze satyrycznym, walcząc przy pomocy karykatury czy groteski politycznej. [...] Wychodziły także gazety drukowane w języku przeciwnika politycznego. W Bytomiu ukazywała się polska "Grenzzeitung". Na krótko przed plebiscytem Niemcy zaczęli wydawać "Dzwon". Kierownik szkoły w Wójtowej Wsi przyniósł to pismo i polecił młodzieży najstarszej klasy rozpowszechnienie go we wsi w dniu następnym. Wyjaśniłem bratu mojemu, wówczas uczniowi tejże klasy, czyim interesom gazeta ma służyć. W dniu następnym za przykładem zastępu harcerzy cała klasa (50 uczniów i uczennic) odmówiła raz na zawsze kolportażu niemieckiej gazety.
Pewnego dnia, krótko przed plebiscytem, z nastaniem nocy niemieccy propagandyści rozlepili po wsi, na parkanach i domach, swoje plakaty. Jakież było ich zdumienie, kiedy następnego dnia, w godzinach rannych, idąc do pracy, zastali na tych miejscach tylko polskie plakaty.
Do kształtowania nastrojów mieszkańców naszej wsi przyczyniały się w niemałej mierze odbywane w każdą sobotę po południu przemarsze całej drużyny (72 harcerzy), czwórkami, z własną orkiestrą, z polskim śpiewem, z nowymi piosenkami. Nikt wówczas nie miał odwagi zagrodzić nam drogi; inaczej mówiąc: Polacy byli gospodarzami wsi. Nasze zbiórki tygodniowe kończyliśmy na podwórzu szkolnym usytuowanym w środku wsi, przy gęsto zabudowanej i uczęszczanej ulicy, uroczystym odśpiewaniem Roty Marii Konopnickiej.
Jednym ze sprawdzianów atmosfery w naszej wsi, jak zresztą w każdej miejscowości, były udane wiece ludności. Wszystkie polskie wiece miały u nas pełną frekwencję, głosy i wypowiedzi służyły naszej sprawie, zapewniony był spokój i porządek. Bezpieczeństwa uczestników strzegły zespoły ochrony, wśród nich harcerze. Wiece niemieckie natomiast nie dochodziły do skutku, o co starały się usilnie te same zespoły ochrony.
Do przedstawionych zadań, nieraz do walki wręcz, należało przygotować i młodzież harcerską, by w razie potrzeby dać należytą odprawę napastnikom. Stąd konieczność uprawiania w szeregach harcerskich sportu i gier ruchowych; zwłaszcza piłka nożna, piłka ręczna i palant miały wielu swoich zwolenników. W parze z zajęciami sportowymi szły wycieczki o charakterze krajoznawczym, najczęściej piesze. Odwiedzano miejsca pamięci narodowej, groby zasłużonych działaczy polskich na Śląsku. Trzeci typ wypraw całą drużyną to odwiedzanie miejscowości w niedalekim sąsiedztwie z okazji świąt narodowych, dla zaakcentowania jedności i siły Polaków. Nasza drużyna urządziła w jesieni 1920 r. dwudniową wycieczkę do Patoki w pow. lublinieckim celem zapoznania się z realizacją programu kursu dla drużynowych, brała udział także w zlocie okręgu śląskiego w Bytomiu w dniu 28 listopada 120 r. Zebrane spostrzeżenia wykorzystano w pracy drużyny. Krótko przed podziałem Śląska urządziła drużyna w Wójtowej Wsi, wspólne z harcerzami z Ostropy i Kochłowic 3-dniową wycieczkę do Krakowa.
[...]
Harcerze przyjęli na siebie obowiązek ochrony działaczy-członków miejscowego Polskiego Komitetu Plebiscytowego przed napaściami ze strony wrogich bojówek. Pełnili tę służbę 2 doby przed dniem głosowania.
W kwietniu 1921 r.zebrała się w sali jednego z lokali gastronomicznych przy ul. Dolnej Wsi w Gliwicach przyszła kompania miejscowych powstańców, w tym 25 harcerzy starszych, by złożyć przysięgę powstańczą na ręce przyszłego dowódcy pułku gliwickiego, znanego mi z pracy w "Sokole" gliwickim - Stanisława Mastalerza. W niedzielę poprzedzającą wybuch powstania zebrała się w kotlince, z dala od wsi, cała kompania powstańcza, by zapoznać się z motywami uzasadniającymi rozpoczęcie insurekcji i sposobami dalszego postępowania w najbliższych godzinach. Zaskoczenie naszego przeciwnika było wielkie. Starsi harcerze po okresowym okupowaniu Bojkowa, przylegającego do Gliwic, wyruszyli wraz z kompanią powstańczą na front, młodsi zaś strzegli granic gminy od strony Gliwic, by uniemożliwić bandom niemieckim przenikanie poza pierścień otaczający miasto, a wśród ludności na wsi podtrzymać ducha polskiego.