W skali całego związku, wraz z odchodzeniem starszych instruktorów znacząco obniżył się wiek drużynowych, widoczna była znaczna fluktuacja kadry. Rwała się ciągłość pracy środowisk, obniżał się prestiż drużynowych, malał ich wpływ na decyzje władz harcerskich. W tych warunkach coraz większego znaczenia nabierała działalność organizacyjna instancji harcerskich, przybierających charakter etatowy. Polityka władz partyjnych i państwowych, a pod ich wpływem praktyka otaczania hufców i chorągwi opieką materialną przez zakłady pracy, mające znaczne możliwości finansowe powodowały, iż podporządkowująca się stopniowo inspiracji ideowej PZPR organizacja otrzymywała dotacje pozwalające na zakup sprzętu, budowę i utrzymanie ośrodków obozowych oraz lokali komend. Poparcie władz oświatowych ułatwiało uzyskanie bazy w szkole, w postaci izb przeznaczonych na harcówki. Doglądanie tego mienia, prowadzenie księgowości wymagało rozszerzenia grona kadry etatowej. Pieniądze na te etaty także nie mogły pochodzić ze skromnych własnych środków organizacji. W warunkach Gliwic ukształtowała się nowa już sytuacja. Obsada funkcji w Komendzie Hufca zależała jednoznacznie od aprobaty władz partyjnych i realizacji głównych kierunków programowych wytyczanych przez Główną Kwaterę. Jednak wobec dość negatywnych ocen funkcjonowania komendy hufca w połowie lat sześćdziesiątych, następczynią Bogdana Żelazki została w lutym 1967 r. hm. Jadwiga Kramarzowa, instruktorka obdarzona zdolnościami organizacyjnymi, która czynnie uczestniczyła w pracy harcerskiej pod koniec lat pięćdziesiątych i w pierwszej połowie lat sześćdziesiątych (rozkazem KCh z sierpnia 1960 r. mianowana podharcmistrzynią) Była ona założycielką i opiekunką drużyny turystyczno-krajoznawczej im Klimka Bachledy przy Technikum Mechanicznym i z tą drużyną systematycznie organizowała coroczne zimowiska oraz letnie obozy wędrowne. Prowadziła reprezentację gliwicką w czasie Zlotu Grunwaldzkiego w 1960 r. Była komendantką kursów drużynowych. Prowadziła zgrupowanie obozów w Jaworzynce-Krężelce. Na tle sytuacji w chorągwi nadal reprezentowała pewną specyfikę "gliwicką", związaną np. właśnie z charakterem obozowania. Potrafiła ułożyć sobie stosunki z władzami politycznymi, i zyskać w tych kręgach prestiż, co po części, oczywiście, musiało wiązać się z wyraźnym odchodzeniem od jawnego odwoływania się do "niewygodnych politycznie" tradycji harcerskich. Bez wątpienia hufiec funkcjonował sprawnie, a świadectwem jego rozwoju mogła być przede wszystkim budowa ośrodka w Łączy. Jednak nie obyło się bez starć dość silnego charakteru komendantki hufca z osobowościami instruktorów w terenie, mającymi dotąd sporą dozę samodzielności, np. w sprawie organizacji akcji letniej. Bardzo istotnym faktem, ilustrującym zwycięstwo "centralizmu" w kierowaniu hufcem, stało się egzekwowanie polecenia, by szczepy organizujące dotąd samodzielne obozy (wśród nich np. szczep "Węzeł" hm. Heleny Walińskiej, czy szczep "Sokół" prowadzony ówcześnie przez phm. Mariana Kampkę i przejęty przez phm. Juliusza Zająca) przekazały posiadany sprzęt obozowy do magazynów hufca. Rok 1968 zapoczątkował "epokę" wielkich zgrupowań hufca. Pierwsza taka scentralizowana akcja letnia odbyła się w Lipowej. Warto wspomnieć, że w okresie, gdy Jadwiga Kramarzowa została komendantką hufca, w jego pracę, np. w organizację akcji letniej, zaangażowali się niektórzy instruktorzy wcześniej już odsuwani od pracy, w okresie kadencji poprzedniego komendanta.

1968.jpg






















968.jpg


























Raport komendantów obozów na zgrupowaniu w Lpowej



Instruktorzy działający na szczeblach hufca i chorągwi zafascynowani byli częstokroć możliwościami, jakie otwierały się przed związkiem, jako ogniwem kierowanego przez państwo frontu wychowania młodzieży szkolnej. Części tych osób imponował postępujący wzrost liczbowy związku. III Walny Zjazd ZHP w 1964 r. wytyczył „kierunek: dwumilionowa organizacja”. Zadanie to nie odzwierciedlało jednak naturalnej, oddolnej tendencji młodzieży do aż tak masowego wstępowania w szeregi ZHP, lecz oczekiwania władz partyjnych w sprawie objęcia szerszych mas uczniów wpływami organizacji, która pozbyła się już piętna związków z „burżuazyjnym” skautingiem i mogła stanowić pierwszy szczebel wychowania ideologicznego. Naczelnik ZHP Wiktor Kinecki komentując uchwały III Zjazdu stwierdzał: „Zadanie: >>2 miliony członków w ZHP<<, jak wiadomo zrodziło się nie tyle ze zgłoszonych przez dzieci potrzeb (…) lecz z zapotrzebowania społeczeństwa, szkoły, partii na zwiększanie oddziaływania harcerstwa w warunkach, gdy organizacja ta dopracowała się jasnego i ciekawego programu (…). Jak wiadomo określone potrzeby dzieci nie zawsze muszą adekwatnie i w prostej linii pokrywać się dziś z potrzebami budującego socjalizm społeczeństwa, choćby w zakresie kształtowania świadomości i postawy światopoglądowej[podkr. - J.J.-J.] (34)[[#sdfootnote34sym|34]]. Wraz ze wzrostem szeregów powstawała konieczność pozyskiwania nowych instruktorów, bowiem zbyt powolny w stosunku do planów umasowienia organizacji okazał się proces naturalnego wyrastania kadry spośród starszych harcerzy. Sięgano w związku z tym - szczególnie na wsi – po młodych nauczycieli, częstokroć nie mających wcześniej kontaktu z harcerstwem. Ich akces do organizacji niejednokrotnie nie był samorzutny, a wynikał z presji władz szkolnych (35)[[#sdfootnote35sym|35]]. Ponieważ za rozwojem liczebnym organizacji notorycznie nie nadążało kształcenie kadry, zatem niektórzy instruktorzy postrzegali centralizm i etatyzację jako nieuniknione koszty wzrostu znaczenia ZHP, oddziałującego na szerokie masy dzieci i młodzieży i dysponującego odpowiednimi po temu środkami materialnymi.
Zjawiska te bardzo wyraźnie wystąpiły w chorągwi katowickiej. Władze województwa katowickiego dążyły do zorganizowania letniego wypoczynku dla znacznej liczby dzieci pracowników wielkiego przemysłu. Jednym z głównych organizatorów akcji wakacyjnej był ZHP. Od początku lat sześćdziesiątych zaczęto prowadzić duże chorągwiane akcje obozowe: „Klimczok” w Beskidzie Śląskim (inicjator - hm. Jerzy Dymarski i wieloletni komendant hm. Andrzej Otrębski) i Zamonit” na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej (hm. Jerzy Wojciechowski), następnie także - „Rodło”. Grono zaangażowanych instruktorów, poświęcających swój czas i zdolności organizacyjne rozwiązywaniu problemów ze zdobyciem sprzętu, lokalizacją obozów i ich zabezpieczeniem, miało oczywiste poczucie wartości i niezbędności swojej pracy. To dzięki niej można było zorganizować cykle wędrówek pomiędzy obozami różnych hufców, zlokalizowanymi w odpowiedniej odległości od siebie i biorącymi udział w akcji przebiegającej pod hasłem „Wędrówka i praca”. Istotną cechą akcji „Zamonit”, szczególnie w pierwszych latach jej funkcjonowania, był udział harcerzy w pracach na rzecz miejscowej społeczności i podniesienia cywilizacyjnego zaniedbanych wiosek na obszarze Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Dzięki pomocy wielkich zakładów pracy poszczególne hufce weszły w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych w posiadanie stałych ośrodków obozowych, zlokalizowanych na terenach objętych akcjami chorągwianymi. Niektóre z tych ośrodków nastawione były na przyjmowanie nawet kilkuset uczestników obozów podczas jednego turnusu, zapewniając dzieciom z okręgu przemysłowego możliwość spędzenia wakacji poza miejscem zamieszkania. W wielu wypadkach w wypoczynku na obozach uczestniczyła młodzież spoza organizacji, metoda tworzenia wielkich ośrodków sprawiała, iż obóz coraz rzadziej stanowił kontynuację śródrocznej pracy drużyny. Podobnie jak na nieharcerskich koloniach letnich, na zgrupowaniu zatrudniano odpłatnie pracowników, nie zawsze związanych z harcerstwem, zapewniających transport, zaopatrzenie, księgowość, pracę kuchni itp. Była to sytuacja umożliwiająca obozowanie, czy raczej rodzaj kolonii pod namiotami, środowiskom słabszym, a przede wszystkim harcerzom z drużyn przy szkołach podstawowych, którzy najliczniej uczestniczyli w akcji letniej. Środowiska silniejsze straciły natomiast ważny bodziec do podnoszenia poprzeczki poziomu pracy - do gromadzenia sprzętu i organizacji własnego obozu, bowiem projekty organizacji obozów indywidualnych zazwyczaj nie były przez komendy chętnie witane . Sytuacja, w której obozy letnie nie stanowiły już uwieńczenia śródrocznej pracy drużyn sprzyjała pojawieniu się zjawiska „zapisywania się” do harcerstwa tylko dla możliwości wyjazdu na obóz, jako substytutu kolonii letnich. Dość symptomatyczne są wspomnienia instruktorki chorągwi katowickiej, dotyczące akcji obozowej w drugiej połowie lat sześćdziesiątych, prawdopodobnie w hufcu Sosnowiec: „nie tylko ja nie znam młodzieży; uczestnicy obozu nie znają się wzajemnie (…) Mnie z reguły przypada w udziale setka młodzieży 15-18 letniej, wśród której są i ci >>niekochani<<. A więc: uczniowie szkół górniczych dla pracujących, wszelkiego rodzaju szkół przyzakładowych, parę osób z liceów pedagogicznych, ogólniaków i techników. (…) Czy obóz nie powinien być nagrodą dla dobrze pracujących przez cały rok? (…) Dlaczego więc aż tylu w nowiutkich mundurach znalazło się w ostatniej chwili na starszoharcerskim obozie?” (36)[[#sdfootnote36sym|36]]. Atrybutami niektórych ośrodków stały się np.: stołówka na 700 osób, namiot - świetlica „wielkości małego cyrku” ze sztucznym ogniskiem, namioty z wieloma oknami, oświetlone elektrycznością, zbudowany przez żołnierzy amfiteatr. [Zob. R. Jarocki, Zamonit..., s.18; M.P., Moje spory...; Kartki z historii...]. Nie sposób nie dostrzec kontrastu z obrazem lapidarnie skreślonym piórem Kamińskiego: „obóz pod namiotami, w lesie, obliczony na drużynę złożoną z trzech do pięciu zastępów, stanowi środowisko umożliwiające realizowanie najbardziej do ideału zbliżonego stylu życia harcerskiego” (37)[[#sdfootnote37sym|37]]. Niebezpieczne stało się absolutne uzależnienie działalności harcerskiej prowadzonej w hufcach od pieniędzy pochodzących z zewnątrz. Także część majątku użytkowanego przez ZHP nie była jego własnością. Charakterystyczne, że po 1956 roku wielu hufcom nie zwrócono lokali i baz będących przed wojną własnością ZHP (np. ośrodek w Łękawie), a użytkowane przez harcerzy lokale i częściowo ośrodki obozowe pozostawały własnością miasta bądź zakładów pracy.
.
Te skomplikowane układy i zależności występujące w Gliwicach, a związane z bazą materialną harcerstwa, ciekawie ilustrują koleje losów nieruchomości użytkowanych przez hufiec. W kwietniu 1967 roku na łamach „NG” pojawiła się informacja o decyzji WRN zbudowania nowoczesnego „Domu Harcerza” w Gliwicach (przewidywana lokalizacja – część Placu Grunwaldzkiego ok. 1,5 ha, zaplecze, pracownie, gabinety, sala widowiskowa) przewidziano 7, 500 tys. zł z funduszy wojewódzkich.
Do tej sprawy w okresie późniejszym publicznie już nie wrócono. W tym właśnie czasie Komenda Hufca zrzekła się (zapewne pod naciskiem władz politycznych) użytkowania części działki i zabudowań gospodarczych wykorzystywanych jako magazyny przy ul. Długosza (na tym terenie wybudowany został wkrótce jednorodzinny dom mieszkalny). Natomiast jeszcze w 1967 r. pojawiła się pilotowana przez KM PZPR idea budowy w Łączy ośrodka harcerskiego, tym razem nie z funduszy wojewódzkich czy miejskich, a jako „czyn społeczny” gliwickich zakładów pracy. Budowany ośrodek harcerski miał służyć nie tylko harcerzom, ale i organizacji wypoczynku dla dzieci spoza ZHP (Nieobozowa Akcja Letnia - NAL)

Przeobrażenia związane z charakterem akcji letnich pociągały za sobą zmiany technik obozowania. Kadra hufca sosnowieckiego, inicjowała wytwarzanie części sprzętu obozowego według własnych projektów we własnych warsztatach. Takie działania podejmowali również instruktorzy hufca Zabrze a także kadra Ośrodka Harcerskiego w Chorzowie. Miało to związek z posiadaniem przez hufce wielkich stałych ośrodków i znaczną liczbą korzystających z nich co roku dzieci, co w sposób oczywisty ograniczało możność wykorzystania materiału leśnego. Zaplecze i magazyny w ośrodkach pozwalały za to na przechowywanie większej ilości dość masywnego i ciężkiego sprzętu, produkowanego z metalowych konstrukcji (jadalnie, namioty mieszkalne dla zuchów i młodszych harcerzy i ich wyposażenie, np. konstrukcje łóżek, półek, umywalnie, latryny itp.). Jednym z projektantów sprzętu na potrzeby ośrodków obozowych był komendant hufca Sosnowiec - Jan Dymarski (38)[[#sdfootnote38sym|38]].
Charakter letnich obozów nie był jednolity w całej chorągwi. W niektórych hufcach, np. gliwickim, niemal do końca lat sześćdziesiątych silne środowiska jeździły systematycznie na samodzielne obozy, czasem dzieląc między zaprzyjaźnione szczepy obowiązki i ciężary organizacyjne (np. wspólna kuchnia, albo obozowanie na tym samym terenie, aby wykorzystać w dwóch turnusach ten sam sprzęt, co obniżało koszty transportu. W trosce o słabsze środowiska kadra hufca podtrzymywała zwyczaj organizowania wyjazdowych zgrupowań obozów w różnych częściach kraju, corocznie zmieniając lokalizację. Instruktorzy hufca Gliwice, przyzwyczajeni do rozbijania obozów w otoczeniu leśnym, w różnych regionach Polski, zdecydowanie preferowali też skromniejszy, ale lżejszy sprzęt. Przede wszystkim lubiane były tradycyjne namioty tzw. „dziesiątki” [a i w późniejszym okresie komendanci obozów jak ognia starali się unikać przydzielenia im różnych „nowatorskich” namiotów, lecz ciężkich i w miarę zużycia – pordzewiałych, odkształconych, coraz trudniejszych do szybkiego zdemontowania i ponownego rozbicia konstrukcji, bo jak tu zrobić porządny alarm? ;)]. Większość wyposażenia obozów harcerze sporządzali na miejscu z materiału leśnego. Przy stałych zmianach miejsca obozowania nie musiało to być sprzeczne z zasadami ochrony środowiska. Wiele zależało od postawy kadry i współpracy ze służbą leśną, która przecież organizowała systematyczną wycinkę słabszych drzew w miarę podrastania gęsto zasadzonych młodników. Bywało, że obozując na terenie poręby harcerze wręcz mieli oczyścić teren z pozostawionego materiału drzewnego, co dawało wystarczająca ilość materiału na budowę wszelkich urządzeń, zdobnictwa obozowego i na ogniska. Od początku lat sześćdziesiątych w chorągwi odczuwalne były naciski na obsadzanie przez hufce wiodących akcji, co budziło czasem sprzeciw silnych środowisk (tak było np. z akcją „Wiru” na Kaszubach, zamiast udziału w priorytetowej dla komendy chorągwi akcji „Zamonit”, mającej być pewnego rodzaju wizytówką siły chorągwi i podnosić prestiż komendy w oczach władz politycznych). Jednak do połowy lat sześćdziesiątych zazwyczaj decyzja wyjazdu na obóz samodzielny lub zgrupowanie odzwierciedlała w Gliwicach stan możliwości organizacyjnych drużyn i szczepów. Oczywiście gros drużyn i szczepów prowadzonych przez kadrę niepełnoletnią, często krótko tylko pozostającą na swych funkcjach, zdecydowanie nie mogłoby sobie pozwolić na obóz samodzielny. Słabość drużyn zdawała je na pomoc władz hufca, nie stanowiła o naturalnej selekcji środowisk prowadzących pracę śródroczną niesystematycznie, a niejednokrotnie ignorujących tradycyjny ideał wychowawczy i zasadę samodoskonalenia w oparciu o system stopni i sprawności. Nadal jednak zgrupowania obozów hufca zmieniały lokalizację, dając młodzieży poznać różne regiony kraju, a organizacja zgrupowania wyjazdowego (w Łączy organizowano najczęściej obozy kursowe, kolonie zuchowe i NAL) wiązała się z umiejętnościami kwatermistrzowsko-pionierskimi, jakimi nadal szczycił się hufiec Gliwice.

Poszukiwanie kadry poza związkiem, praktyka zatwierdzania osób pełniących wyższe funkcje przez aparat partyjny, wpłynęły na coraz szersze ignorowanie zasady wychowania przez własny przykład instruktora. Naczelnik ZHP Kinecki stwierdził wprost: „Nie uważamy za celowe i potrzebne, by Prawo – wykładnik wymagań harcerstwa w stosunku do dzieci i dorastającej młodzieży – było probierzem przydatności instruktora” (39)[[#sdfootnote39sym|39]]. Można zauważyć, że powiększanie kadry o znaczną rzeszę osób nie związanych wcześniej z harcerstwem, pozostawało w wyraźnym związku z wnioskami wyciągniętymi z trudności, jakie miała PPR z przejęciem kontroli nad ZHP w drugiej połowie lat czterdziestych, kiedy to specyficzny harcerski etos i wysokie wymagania stawiane instruktorom, uniemożliwiły infiltrację harcerstwa przez działaczy ZWM (40)[[#sdfootnote40sym|40]]. Tym razem [było to konsekwencją niereaktywowania ZHP, a stworzenia „nowego” ZHP na zjeździe w Łodzi] udało się partii na szeroką skalę wprowadzić do harcerstwa „swoich” ludzi. Wyraźnie uwidocznił się dysonans między oficjalnym zwolnieniem instruktorów ZHP z obowiązku przestrzegania zakazu palenia i picia, zawartego w Prawie Harcerskim, a nadal obecnym w powszechnej świadomości łączeniem postawy harcerza z abstynencją od alkoholu i tytoniu (41)[[#sdfootnote41sym|41]].
Z organizacji tworzącej ramy elitarnego ruchu, który poprzez atrakcyjne gry, wycieczki, obozownictwo oraz oryginalny system samodoskonalenia przejęty ze skautingu, zmierzał do kształtowania charakteru młodego człowieka, ZHP przeistoczył się w organizację używającą elementów metody harcerskiej, skupiającą się na inspirowaniu swych członków do użytecznego społecznie działania. W coraz większym stopniu stawał się organizacją dla szerokich mas dzieci i młodzieży, w której dorosła, w części płatna kadra, przy pomocy niepełnoletnich uczniów-instruktorów, dążyła do zorganizowania w czasie wolnym od nauki zajęć atrakcyjnych dla uczestników. Bez wątpienia jednak jawność i legalność organizacji oraz obecność zewnętrznych atrybutów harcerstwa: mundurów, symboli, systemu stopni i sprawności (choć w latach sześćdziesiątych uległ on znacznemu wykoślawieniu) przesądzały o możności odwoływania się do osobowego wzorca harcerskiego w działalności wychowawczej drużyn. W wielu środowiskach poczucie związku z tradycją, wyrażające się m.in. zainteresowaniem przeszłością harcerstwa, umożliwiało prowadzenie wartościowej pracy wewnętrznej (42)[[#sdfootnote42sym|42]]. Przedstawiciele nurtu „tradycyjnego” nie mieli forum dla głoszenia własnych poglądów ani w kierowanej przez dawnych aktywistów OH prasie harcerskiej, ani podczas reżyserowanych kampanii przedzjazdowych (43). Pozostając w organizacji, która w swych podstawach ideowych odeszła od wielu tradycyjnych harcerskich wartości, starali się urzeczywistniać ideały harcerstwa jako zakorzenionego w społeczeństwie ruchu o charakterze wychowawczym. Hufiec Gliwice, jak się wydaje, mógłby stanowić dobry tego przykład.





[[#sdfootnote35anc|35]]34. Władysław Adamski, Determinanty aktywności społecznej. Porównawcze studium socjologiczne zbiorowości instruktorów ZHP, Warszawa 1971, s. 9, 119-124.
[[#sdfootnote36anc|36]] 35. M.P., Moje spory..., s.43..
[[#sdfootnote37anc|37]] 36. Szerzej zob. Krzysztof Witkowski, „Zamonit” /w:/ Po ziemi naszej..., s. 302-311; Robert Jarocki, „Zamonit”, Katowice 1968. Aleksander Kamiński, Nauczanie i wychowanie metodą harcerską, Warszawa 1948, s. 24.
[[#sdfootnote38anc|38]]37. Kartki z historii...s. 407; H. Rolle
[[#sdfootnote39anc|39]]38. III Zjazd ZHP..., s.11.
[[#sdfootnote40anc|40]]39. Zob. np. Komuniści wobec harcerstwa 1944-1950, wybór, wstęp i opracowanie K. Persak, Warszawa 1998, s.29.
[[#sdfootnote41anc|41]]40. Władysław Adamski, Determinanty aktywności …, s. 240-242.
[[#sdfootnote42anc|42]]41. Warto tu przywołać refleksję hm Stanisława Czopowicza: „Wszelki namysł nad harcerstwem powinien uwzględniać fenomen harcerstwa rozumianego i praktykowanego jako ruch społeczny, zorientowany na wartości i zmierzający do ich urzeczywistnienia poprzez realizację własnego programu pracy według harcerskiej metody wychowawczej, pod przewodnictwem instruktorów harcerskich, we własnej organizacji, służącej i podporządkowanej ruchowi, wartościom, metodzie wychowawczej i formacji instruktorów. Otóż tak rozumiane i praktykowane harcerstwo (…) zgodnie z jego celem i metodą wychowawczą, staje się „na dole” - w zastępach i drużynach. To w drużynach podczas codziennej pracy zastępów kształtują się i dorastają chłopcy i dziewczęta”. Stanisław Czopowicz, Bogu, Polsce, bliźnim..., s. 39.
[[#sdfootnote43anc|43]]42. Drużyny kojarzone z tradycyjnymi ideałami harcerskimi bywały w dużych ośrodkach miejskich obiektem zainteresowania SB. Uczestniczący w latach 70. w rozpracowaniu środowiska studenckiego w Uniwersytecie Jagiellońskim Marek Szmigielski zajmował się również młodzieżą krakowskich szkół średnich, do jego zadań należało inwigilowanie instruktorów podejrzewanych o „nawiązania (...) drużyn harcerskich do idei skautingu... czy wzorców Baden-Powella. (...) Drużynowi tych szczepów chcieli być bardziej skautowscy niż ZHP socjalistyczne. I takie drużyny były w naszym [SB] zainteresowaniu. (...) pozostawały w zainteresowaniu, gdyż mogło [to] rodzić niebezpieczeństwo dla państwa i dla systemu.” Trzech kumpli. Przypis do historii PRL, na podstawie materiałów zgromadzonych przez Ewę Stankiewicz i Annę Ferens, Kraków 2008, s. 73-74.
[[#sdfootnote44anc|44]]43.W 1975 r. nie dopuszczono do druku w „Tygodniku Powszechnym” artykułu Bolesława Leonharda, Od skautingu do harcerstwa, poświęconego 65 rocznicy powstania skautingu na ziemiach polskich. Czarna księga cenzury PRL, t.2, Londyn 1978, s. 380. W prasie harcerskiej rocznica została całkowicie zignorowana.