Hufiec+gliwicki+na+tle+przeobrażeń+ZHP+od+1956+roku+do+połowy+lat+sześćdziesiątych

Hufiec gliwicki na tle przeobrażeń ZHP od Zjazdu Łódzkiego do połowy lat sześćdziesiątych
Łódzki kompromis, zawarty dzięki postawie posiadającego ogromny autorytet w środowisku harcerskim Aleksandra Kamińskiego, zakładał budowę organizacji, która przyjmowała nazwę: Związek Harcerstwa Polskiego i posługiwała się symbolami oraz metodą harcerską. Nowy ZHP odwoływał się do tradycji harcerskich oraz do etosu Szarych Szeregów. Deklaracja ideowa uchwalona na zjeździe uznawała ZHP za organizację społeczną, skupiającą młodzież i instruktorów do wspólnej pracy dla Polski Ludowej. Zawarto w niej zasadę dobrowolnego członkostwa, zaakceptowano ideowe przewodnictwo PZPR (1)1. ZHP miał być instytucją świecką, nie organizującą życia religijnego, ale szanującą wolność przekonań i tolerancyjną w stosunku do wierzących i niewierzących (2)2. W tej nowej organizacji na pozycjach równorzędnych z dawnymi harcerzami znaleźli się działacze OHPL .Weszli oni w znacznej liczbie do władz związku i objęli większość funkcji etatowych (ci, którzy wcześniej nie mieli nic wspólnego z harcerstwem, jako „instruktorzy bez stopnia”, zwani potocznie „ibeesami”), a w ciągu następnych dwóch lat otrzymali stopnie instruktorskie (powstało wówczas złośliwe powiedzonko „Jaka posadka - taka podkładka”). Ustalenia narady łódzkiej stanowiły oczywiście prowizorium. Uchwały podejmowano pod presją czasu, w obecności nielicznej w stosunku do aktywistów OHPL grupy przedstawicieli dawnych instruktorów (stanowili ok. 20% obecnych). Zasadnicze decyzje, kształtujące postać związku, miały więc zapaść na Walnym Zjeździe ZHP, którego zwołanie przewidywano w ciągu roku od Zjazdu Łódzkiego, w gronie osób czynnie pracujących z młodzieżą (3)3. To właśnie kierowało Kamińskim, gdy – godząc się na niesatysfakcjonujący instruktorów harcerskich kompromis – wyrażał nadzieję, że charakter nowego ZHP i tak określą ci, którzy pójdą pracować z młodzieżą, i ci, za którymi ta młodzież się opowie. [Można tu przypomnieć, że postanowienie o zwołaniu Walnego Zjazdu w 1957 roku nie zostało zrealizowane. Podobnie jak w latach czterdziestych, władze polityczne nie dopuściły do odbycia zjazdu, zanim nie dokonano odpowiednich „przetasowań” wśród czołowych instruktorów Związku. Jak w latach czterdziestych znowu kluczowe stało się usunięcie Aleksandra Kamińskiego. Warto podkreślić, że „niewygodna” sprawa zjazdu, który się nie odbył, była skrzętnie omijana w literaturze harcerskiej w okresie PRL. Zawsze opisywano „Zjazd Łódzki” jako wydarzenie, które jednoznacznie określiło charakter ZHP, choć przecież (a świetnie ilustruje to wspomnienie Tadeusza Pielasza) – nie był on gremium reprezentatywnym i w trakcie trwania narady łódzkiej traktowano podjęte uzgodnienia jako doraźną regulację, która umożliwi powstawanie drużyn harcerskich, odbudowę struktur a w przyszłości dopiero - właściwy Zjazd Walny]. W wyniku porozumienia łódzkiego powołane zostały organy władz: Naczelna Rada Harcerska (NRH) i Główna Kwatera (GK). O ile w terenie powstające spontanicznie drużyny nawiązywały zazwyczaj bezpośrednio do tradycji harcerskich, rozpadała się natomiast znaczna część rejestrowanych jeszcze w 1957 r. drużyn wywodzących się z OHPL, o tyle we władzach nowego ZHP znalazła się znaczna grupa aktywu b. OH ZMP. Wyniki wyborów przesądził skład gremium, którego trzon stanowili uczestnicy narady OHPL. Stosunek znacznej części tego środowiska do niepodległościowej tradycji harcerskiej wyraził się skreślaniem podczas wyborów naczelnika Szarych Szeregów, Stanisława Broniewskiego - „Orszy”, który do Rady Naczelnej nie wszedł (4)4. W wielu lokalnych środowiskach, tworzących chorągiew katowicką, wyraźna była postawa pewnego bagatelizowania sytuacji „na górze” organizacji i dążeń działaczy wywodzących się z aparatu OHPL. Powszechna była fascynacja spontanicznym odradzaniem się drużyn wprost odwołujących do tradycyjnych wartości oraz metody harcerskiej. Ilustracją tej postawy mogą być wspomnienia Tadeusza Pielasza, który pisał: „W Gliwicach w kilka dni po Zjeździe Łódzkim zebraliśmy chętnych do pracy dawnych instruktorów i starszą młodzież harcerską z lat 1945-49 i stworzyliśmy Hufiec Gliwice-Miasto. (...) A Hufiec (...) prowadziliśmy w latach 1959 [powinno być: 1956]-60 ściśle według zasad z lat 1945-48, przez co uzyskaliśmy w chorągwi przydomek >>hufca reakcyjnego<<” (5)5.

Czarna Trzynastka wiosną 1957 roku.

Czarna Trzynastka 1 maja 1957

Błażej Adamczyk podobnie charakteryzował sytuację: „Fala entuzjazmu i zapału do pracy nie ominęła również ziemi wodzisławskiej. I u nas harcerki i harcerze założyli tradycyjne mundury, przypięli krzyże i lilijki – jeszcze do niedawna zakazane. Wydobyto z ukrycia stare harcerskie sztandary, proporczyki i kroniki. Wrócili prawie wszyscy instruktorzy sprzed 1950 roku (…) Na harcerskich >>dołach<< wrócił też skautowy ideał służby Bogu, Ojczyźnie i bliźnim” (6)6. Także w Rybniku zaraz po zjeździe łódzkim „wokół przedwojennego (...) komendanta hufca hm. Jana Klamy skupiać poczęli się dawni instruktorzy i tuż po Świętach Bożego Narodzenia ukonstytuowała się formalnie Komenda Hufca Rybnik Miasto. (…) Rozpoczęło się w zasadzie od nowa organizowanie drużyn harcerskich w nawiązaniu do dawnych tradycji (numeracji i patronów), często przez ich byłych członków” (7)7. Nie wszędzie jednak inicjatywa przeszła w ręce przedwojennych instruktorów, powracających do pracy na wieść o powstaniu ZHP. W Sosnowcu pracą harcerską kierowało grono kadry, które ukształtowało się już na etapie tworzenia OHPL, w listopadzie 1956 r., gdy przekształcenia OH skłoniły do włączenia się do pracy z młodzieżą grupę osób związanych wcześniej z harcerstwem (8)8. Na czele Chorągwi Katowickiej stanął Józef Haensel, poprzednio komendant wojewódzki OHPL, a jego zastępcą została powszechnie znana z roli odgrywanej w harcerskiej i wojskowej konspiracji na Śląsku hm. Ada Korczyńska (9)9. Obok aktywistów OHPL, działalność podjęli instruktorzy harcerscy z terenu Śląska i Zagłębia, a także grono harcerzy przedwojennej chorągwi lwowskiej oraz przybywająca z różnych części kraju młodzież akademicka Politechniki Śląskiej i Śląskiej Akademii Medycznej. W Gliwicach środowisko akademickie odegrało w tym pierwszym roku pracy odrodzonego harcerstwa rolę szczególną. Studenci, którzy zetknęli się wcześniej z harcerstwem objęli drużyny w szkołach średnich, wspierani przez poszczególne zastępy kręgu "Żagiew". "Pod koniec stycznia 1957 r. drużynowy Kręgu wystąpił do Komendy Hufca z wnioskiem o mianowanie dh MADEJA – H.O. (drużynowy po próbie) drużynowym przy II Liceum w Gliwicach. Równocześnie wniosek zawierał propozycje mianowania p.o. drużynowymi: dh DUTKIEWICZ, tropicielkę - drużynową przy IV Liceum w Gliwicach dh SZCZEPANEK , pionierkę (d.p.p.) - drużynową przy II Liceum w Gliwicach dh GOŁĘBIOWSKIEGO, ćwika - drużynowym przy I Liceum w Gliwicach dh NIEWIEŃCZA, ćwika - drużynowym przy III Liceum w Gliwicach dh MIKSIEWICZA , ćwika - drużynowym przy IV Liceum w Gliwicach dh FALFUSA, ćwika - drużynowym przy V Liceum w Gliwicach W rozkazie nie ma nic powiedziane o zuchach, a jak mi wiadomo Jasiu SZAŁAS wraz z żoną Gabrielą (która nie jest członkiem Kręgu) zajmują się zuchami od samego początku. Nawet ktoś wymyślił okrzyk do zabawy: //buch, buch, buch ,buch, buch, buch: Jasiu SZAŁAS - WIELKI ZUCH”//. [Cytuję opracowanie historii Kręgu "Żagiew" -JJ.-J.]

Warto zauważyć, że w Gliwicach do pracy włączyli się wówczas wybitni harcmistrze, którym zaangażowanie w konspirację niepodległościową uniemożliwiało przystąpienie do jawnej działalności w latach 1945-46, tacy jak Józef Opacki, Artur Feja, Zygmunt Grodzicki). Różnorodność wpływów i doświadczeń harcerskich owocowała zarówno powoływaniem środowisk nawiązujących bezpośrednio do przedwojennych tradycji oraz metodyki ZHP, jak i udziałem w ruchu ogólnopolskim, poszukującym nowego, ambitnego programu dla młodzieży starszej, choć odwołującego się do wartości tradycyjnych. Część instruktorów gliwickich współuczestniczyła na przykład w eksperymentach programowych, związanych z reaktywacją KIMB-u. Aktywny udział w pracach nad systemem stopni harcerstwa starszego i akcji szkoleniowej (KADRA) oraz społecznej, propagowanej przez KIMB, brał krąg drużynowych harcerskich „WIR”, założony w hufcu gliwickim w 1959 roku przez phm. Leonarda Denkowskiego (10)10. Aktyw OHPL, wraz z gronem związanych z partią instruktorów harcerskich o lewicowych poglądach, podjął działania zmierzające do nadania nowemu ZHP charakteru odpowiadającego celom PZPR. Kompromis osiągnięty w Łodzi nie był dla tego ośrodka wiążącą umową, a zaledwie „początkiem drogi i walki o ideowe, socjalistyczne oblicze Związku” - jak po latach określił ówczesną sytuację naczelnik ZHP Ryszard Wosiński (11)11. Walkę tę, przy wsparciu partii i wobec krótkotrwałości popaździernikowej „odwilży”, aparat wywodzący się z OHPL wygrał. Przedwojennych instruktorów, wybranych do władz ZHP oraz podejmujących pracę z młodzieżą, oskarżano o wrogość do dorobku OHPL, konserwatyzm, reakcyjność oraz „fetyszyzację tradycyjnej metody harcerskiej” i „dogmatyzm metodyczny”. W dyskusjach prowadzonych na forum NRH obecność dokooptowanych na skutek starań Kamińskiego doradców, nie mających jednak prawa głosu, dawała zwolennikom utrzymania tradycyjnego modelu harcerstwa zdecydowaną przewagę. Gdy jednak dochodziło do decyzji - jak wspominał Kuroń -„ohacka większość NRH działała jak maszynka do głosowania”, służąc marginalizacji wpływów instruktorów wywodzących się z ZHP, których dawni działacze OH nazywali złośliwie „skautami” (12)12. Socjolog Andrzej Janowski u progu lat osiemdziesiątych określił poczynania władz politycznych po 1956 r. jako próbę „przechwycenia” ZHP, zabieg taktyczny rozłożony w czasie, ale rokujący większą skuteczność niż likwidacja harcerstwa. Jak pokazał dobitnie rok 1956 - przerwa w działalności nie zdołała osłabić sympatii i prestiżu, jaki ZHP miał w społeczeństwie polskim. Janowski wyjaśniał: „Przy >>przechwyceniu<< chodzi o to, by zapanować nad strukturą grupy i >>włożyć<< w jej życie zupełnie nowe treści, ale tak, aby zwykli, przeciętni jej członkowie nie zorientowali się, że treści zostały zmienione i by w związku z tym ciągle obdarzali ciepłymi uczuciami nowe zadania grupy (...). Przechwytywać warto grupy, które emocjonalnie wysoko cenią swe zadania, wartości i ideały. (...) Można zasygnalizować, że trzy czynniki zawsze przy przechwytywaniu są obecne: swoi ludzie, stopniowalność zmian, ośmieszanie wartości” (13)13. Kontrowersje wywoływała interpretacja zasad uchwalonych na zjeździe łódzkim. Na początku marca 1957 r. Kamiński dążył do sprecyzowania kwestii przewodnictwa ideowego partii, proponując wykładnię: „ZHP uznaje kierowniczą rolę PZPR w państwie, a więc także w odniesieniu do instytucji społecznych i w szczególności do Związku Harcerstwa Polskiego. Natomiast ideologia harcerska nie pokrywa się w pełni z ideologią PZPR. (...) Teoria walki klas – tak płodna w naukach historycznych i społecznych – wzbudza poważne wątpliwości jako podstawa moralna w praktyce wychowawczej” (14)14. Ta interpretacja wywołała ostry atak instruktorów partyjnych, domagających się podporządkowania ideowego PZPR. Wbrew uchwalonej w Łodzi zasadzie tolerancji wobec wierzących i niewierzących, dążyli oni do laicyzacji ZHP; zasadę świeckości, wskazującą na niewyznaniowy charakter ZHP, traktowali jako tożsamą z nakazem usunięcia wszelkich odniesień do Boga. Przykładem tego, jak szeroko uderzała zasada eliminacji z życia harcerskiego wszelkich odniesień religijnych, było np. cenzurowanie rozpowszechnionych historycznych pieśni i piosenek. Zakończenie tradycyjnego hejnału wieczornego, śpiewanego przy każdym ognisku: „Idzie noc...” - „Bóg jest tuż” - jak pisał Kuroń - „w ramach obowiązującej wówczas tak zwanej świeckości harcerstwa, było surowo zakazane” (15) 15. Kwestionowano prawo udziału harcerzy w mszach niedzielnych podczas obozów. Tymczasem, jak wskazywały akcje letnie 1957 i 1958 roku, dla większości drużyn było to oczywistym dziedzictwem tradycji harcerskich, a zarazem praktycznym sposobem realizacji zapisu o poszanowaniu praw wierzących członków ZHP. Wkrótce instruktorzy partyjni zażądali propagowania wewnątrz organizacji wyłącznie światopoglądu materialistycznego („naukowego”) (16)16. W świetle //Notatki o sytuacji w Harcerstwie// z 20 lutego 1957 r. autorstwa Zofii Zakrzewskiej, a rozesłanej z polecenia Zambrowskiego członom Biura Politycznego partyjni członkowie władz harcerskich z Naczelniczką podpowiadali partii "konieczność zaostrzenia linii postępowania", domagając się "zapewnienia decydującego głosu członkom partii i aktywowi wokół nich skupionemu, [...] usunięcia niektórych dawnych instruktorów występujących w dyskusjach przeciwko świeckości harcerstwa, przeprowadzenia zmian personalnych w Komisjach Rady Naczelnej, stopniowego likwidowania tworzonych tzw. Kręgów Starszoharcerskich obejmujących ludzi dorosłych nie będących instruktorami" [Materialy Historyczne Stowarzyszenia Szarych Szeregów nr 50 Warszawa 2000, s. 47-48] Od początku 1958 r. coraz większe znaczenie dla przekształceń ZHP miał głos grupy instruktorów skupionych w Centralnym Zespole Partyjnym. Powstały też podobne zespoły na szczeblu wojewódzkim (17)17. Uchwała Centralnego Zespołu Partyjnego: //Za i przeciw//, stwierdzała, iż harcerstwo nie posiada własnej odrębnej ideologii, natomiast jednoczy się wokół idei reprezentowanych przez PZPR (18)18. Już w kwietniu 1958 r. Aleksander Kamiński, z grupą podobnie myślących instruktorów, zmuszony został do opuszczenia władz ZHP, w następstwie ingerencji sekretarza KC PZPR, wspierającego stanowisko naczelniczki ZHP, Zofii Zakrzewskiej. Kamiński uznał, że nie może swym nazwiskiem firmować dokonanych przeobrażeń, liczył jednak, że na niższych szczeblach instruktorzy, opowiadający się za utrzymaniem tradycyjnych harcerskich wartości, pozostaną w związku i skupią się na pracy z dziećmi i młodzieżą, w drużynach. O ile przykład hufca gliwickiego w latach 1957-61 mógłby stanowić argument na rzecz zasadności nadziei Kamińskiego, że wszystko zależy od instruktorów pracujących z młodzieżą, o tyle następne lata pokazały, że na dłuższą metę nie sposób było w pracy drużyn całkowicie uniknąć skutków przejęcia ZHP przez „aparat” odwołujący się do innych założeń wychowawczych niż tradycyjne ideały harcerskie. Nie można też nie docenić wagi tego, że w rękach aktywistów b. OH ZMP i OHPL znalazła się harcerska prasa i wpływ na działalność wydawniczą. Oto np. w 1960 r. na łamach pisma dla podstawowej kadry drużyn jednoznacznie [i wytłuszczonym drukiem] przypominano czym jest ZHP: „**Znamy dwie organizacje o tej nazwie. Pierwsza powstała w 1909 roku (formalnie w 1916). Organizacja ta obecnie nie istnieje. Druga organizacja, do której należymy - powstała w grudniu 1956 roku, na Zjeździe Działaczy Harcerskich w Łodzi**. […] **dzień 10 grudnia 1956 roku był dniem powstania nowej organizacji, a nie reaktywowaniem tego Związku Harcerstwa Polskiego, który powstał w 1909 roku”.** [ …] Gdyby bowiem naszym protoplastą był Baden-Powell, Małkowski, Grażyński, nie mielibyśmy żadnego prawa przyznawać się do tradycji Pioniera Polskiego, Czerwonego Harcerstwa, KZMP”. Wagi tym stwierdzeniom dodawał fakt, że pod artykułem podpisany był przyszły autor podstawowych podręczników metodycznych, jakie przez całe lata pozostawały do dyspozycji organizatorów kursów harcerskich, Włodzimierz Grzelak (19)19. Zresztą artykuł w „Drużynie” stanowił tylko zapowiedź tezy referatu Naczelniczki ZHP Zofii Zakrzewskiej na posiedzeniu NRH: „Istnieje w naszej pracy wychowawczej czynnik, który utrudnia nam uzyskiwanie rezultatów w kształtowaniu postawy ideowej młodzieży. Jest nim nie dość jasno postawiona w praktyce, choć zupełnie jasno sprecyzowana w dokumentach, sprawa stosunku do historii i tradycji Związku. W niektórych drużynach harcerze uczą się wszystkich tzw. istotnych dat z historii harcerstwa w Polsce. Ba, niektórzy sięgają do skautingu! (…) Każdy instruktor i każdy drużynowy powinien wiedzieć, że na Łódzkim Zjeździe nie reaktywowaliśmy przedwojennego ZHP.” Nie od rzeczy będzie przypomnieć w tym miejscu, że do owych „niektórych” drużyn i wówczas, i długo, długo potem, należał ogół środowisk gliwickich. W oczach władz politycznych i aktywu "ohackiego" manifestacją niepożądanej postawy instruktorów hufca gliwickiego było przyjęcie przez Krąg Starszoharcerski "Żagiew" przy Politechnice imienia gen. Roberta Baden-Powella. Już latem 1957 roku, wykazując olbrzymi zapał, inwencję, zdolności organizacyjne, ofiarność udało się w Gliwicach zorganizować dwa obozy: szkoleniowy hufca w Złatnej i obóz drużyn z SP 19 w Glince. Formy pracy, metody, wymagania na stopnie i sprawności, pieśni śpiewane przy obozowych ogniskach stanowiły oczywistą kontynuację istoty działań harcerstwa sprzed wojny, sprzed 1949 roku, choć zarazem bolesne doświadczenie lat pięćdziesiątych skłaniały do ostrożności i dostosowania się do wymogów, jakie PZPR stawiała organizacjom społecznym w kraju. Być może zresztą część instruktorów wierzyła w możliwość trwałego ukształtowania się "socjalizmu z ludzką twarzą" po przełomie, jaki stanowił październik 1956 roku.



Obóz w Złatnej - komendant - hm. Wieszczek Oto relacja malująca tę pierwszą po długiej przerwie harcerską akcję obozową, zamieszczona w opracowaniu dziejów I Kręgu Starszoharcerskiego "Żagiew"na Politechnice Śląskiej. "Przyszło lato i jak nakazuje tradycja harcerska, kto tylko może wyjeżdża na obóz. Krąg nie organizował swojego obozu, bo byliśmy zajęci pracą w drużynach młodzieżowych, a hufiec Gliwice Miasto jeszcze był bardzo ubogi w instruktorów. Należy przypuszczać, że taka sytuacja była w całym Związku. Pierwszy więc obóz letni był niejako „składanką” z różnych drużyn młodzieżowych. Kto mógł z Kręgu zgłaszał się na ten obóz, by w miarę swoich możliwości służyć w tej najważniejszej części pracy harcerskiej. W każdej normalnej drużynie, cały plan pracy powinien być tak układany, by w ciągu całego roku (szkolnego) przygotowywać się do obozu. Tak przepracowany rok, pozwala na niezapomniane przeżycia w czasie samego obozu. Każdy z jego uczestników wie jakie są jego zadania i czego może oczekiwać od innych. W tym roku sytuacja była nie normalna. Wszystko było nowe i niejako pierwszy raz. Dlatego doświadczony instruktor, nasz drużynowy wraz ze znająca teren Krystyną ZYZAK, wyjechali na zwiad kwatermistrzowski do Złatnej koło Rajczy. Od 1 lipca Krystyna ZYZAK i Basia GNIZA wraz z zastępem kwatermistrzowskim pojechały organizować obóz, reszta przyjechała do Złatnej 4 lipca. Po trzech dniach pogody, słońce odmówiło posłuszeństwa i lał deszcz bez wytchnienia. Zrobiła się nawet niezła powódź. Komendantem obozu był hufcowy - dh harcmistrz WIESZCZEK - „Dziadek Grzybiarz”. Z Kręgu wyjechało na ten obóz 12 osób: Jasiu ŻELIŃSKI (nie muszę tutaj podkreślać, że był to nasz drużynowy), Zosia SZCZEPANEK, Basia KOZERA, Basia GNIZA, Jasia KONOPACKA, Hania GRYGLEWICZ, Iza MIKOŁAJCZAK, Krystyna ZYZAK, Jurek REMISZ, Jurek MIKSIEWICZ, Leszek ZAJĄCZKOWSKI i Kazik MADEJ. 12 lipca w deszczowy jak normalnie dzień Krąg ma „swój” wieczór. Spotykają się wszyscy przy ognisku rozpalonym z wielkim trudem, ale i całą determinacją przez Jurka. Jest ciepło, radośnie a zarazem poważnie. Rodzina kręgowa przeżywa swoje wzruszenia. Nie przeszkadza deszcz, żeby czuć ciepło braterskie. [...] W nocy z 18 na 19 lipca jest przyrzeczenie harcerskie. Może nie było ono takie jak sobie wymarzyli, bo brakowało na nim ludzi bliskich, serdecznych i coś znaczących, ale przyrzeczenie jest przyrzeczeniem, tym bardziej, że po latach kończy się ono: „tak mi dopomóż Bóg”. A harcerska piosenka mówi: //**Idziemy naprzód i ciągle pniemy się wzwyż**// //**By zdobyć szczyt ideałów – świetlany harcerski krzyż**//

Było jeszcze pożegnalne ognisko, zielona noc, zwijanie obozu i letnia przygoda została wpisana do historii. Może jeszcze zostały odpowiednie wpisy do książeczek harcerskich – przyrzeczenia, stopni, sprawności. Jednak co obóz to obóz.

//Rozpoczynamy naśladowaniem „sapania” parowozu,// //a następnie stukotem kół wagonów// //Gwizd maszyny.......// Jakiś pociąg z daleka w Gliwicach na nas czeka i zabierze nas w góry żwawo wdziejmy mundury. Bielsko, Żywiec i Rajcza Pozostały za nami straszno, straszno się robi bo nie ma mamy z nami. W Złatnej na nas czekają do roboty ganiają my z harcerskiej ochoty rozbijamy namioty. Zamiast słońca leje deszcz mokro wszędzie chce się jeść komenda pokrzykuje jak może nas musztruje."
 * Wiązanka obozowa**



Obóz w Glince







Obóz harcerzy z SP 19 w Glince



Raport drużynowych 1 maja 1958 roku odbiera (prawdopodobnie) phm. Włodzimierz Matecki. Meldunek składa drużynowy I Kręgu Starszoharcerskiego przy Politechnice, Jan Żeliński. Za nim (od lewej ku prawej): Roman Sadło (drużyna w liceum przy ul. Górnych Wałów), Marian Górnik (3 Drużyna Harcerzy - Technikum Chemiczne), Leonard Denkowski (4 Drużyna Harcerzy im. W. Styczyńskiego przy Zasadniczej Szkole Zawodowej, ul. Barlickiego), Edward Żukowski (drużyna w liceum przy ul. Zimnej Wody), Marian Waliński (13 DH im. J. Kilińskiego)

Siódmy od prawej w szeregu drużynowych Stanisław Czerwiński (?)

Udział w pochodzie 1 Majowym w roku 1957 i następnych był traktowany jako manifestacja obecności i żywotności zaciekle niszczonego wcześniej harcerstwa, mniej jako deklaracja ideowo-polityczna. Instruktorzy hufca i drużynowi starali się, by publiczne wystąpienie, jakim był pochód 1-majowy, ukazywał harcerstwo gliwickie jako organizację zdyscyplinowaną, starannie umundurowaną, nawiązującą - także zewnętrznie - do dawnych, z sentymentem wspominanych przez wielu gliwiczan czasów i symboli. W gruncie rzeczy – można dziś powiedzieć – był to zadziwiający fenomen. Zmieniali się ludzie, a trwały - jako gliwicki styl, „szpan” - i pamięć o tym, że harcerstwo wywodzi się ze skautingu, i kult wojennych czynów Szarych Szeregów, i pewien „fason” zewnętrzny, odziedziczony po czasach, kiedy na czele obozów szkoleniowych hufca stali harcmistrze o pięknej karcie wojennej, oficerowie czasu wojny, żądający szacunku dla munduru i postawy dyscypliny, nie gardzący musztrą, choć przecież dalecy od zupactwa i drylu jakie wdzierały się za wzorem sowieckim do LWP. Fascynujące jest, że i wiele lat później, w latach siedemdziesiątych, osiemdziesiątych, w wielu środowiskach gliwickich ani harcerze, ani nawet drużynowi nie pamiętali już nazwisk Artura Feji, Zbigniewa Gregorowicza, ale styl, „fason” odróżniający Gliwice od wielu innych hufców pozostał, bo symboliczną sygnałówkę, ślącą "sygnał harcerskiej pobudki", przejmowali kolejni harcerscy „wodzowie”. Obszerne i może nużące swym fanatyzmem, jednostronnością i głupotą cytaty wypowiedzi przedstawicieli władz ZHP z lat sześćdziesiątych pozwalają na właściwą ocenę odwagi i nonkonformizmu tych instruktorów, którzy postanowili sprzeciwić się kierunkowi zmian ideologicznych w ZHP. Oto na łamach „Drużyny” z 31 marca 1958 r. wydrukowano prośbę młodej drużynowej o udostępnienie – wobec braku materiałów metodycznych i przybliżających tradycje harcerskie - kilku życiorysów, w tym gen. Baden-Powella. W odpowiedzi redaktor Grzelak nie tylko odmówił, ale szeroko i zjadliwie uzasadnił, dlaczego zapoznawanie harcerzy z postacią Baden-Powella byłoby wychowawczo szkodliwe. Nie pozostała wobec tego obojętna kadra I Kręgu Starszoharcerskiego "Żagiew". Zwrócono się do Ambasady Brytyjskiej o dostarczenie materiałów biograficznych o B-P. W wyniku pracy redakcyjnej, którą podjął przyboczny kręgu "Żagiew" dh Janusz Frączek, przewodniczący Kręgu „Żagiew” im. gen. Roberta Baden-Powella przy Politechnice Śląskiej w Gliwicach wystosował do redakcji "Drużyny" list. Wydrukowano go tylko we fragmentach, które miały posłużyć do dania „miażdżącej” odprawy podharcmistrzowi Janowi Żelińskiemu, ale umożliwia to przywołanie argumentów, przywołanych przez przedstawicieli kręgu "Żagiew", które w tamtych czasach dowodziły i samodzielności myślenia, i odwagi cywilnej, i jednak specyfiki harcerstwa gliwickiego na tle wielu innych środowisk w chorągwi. W liście do redakcji pisano m.in.: „[...]chcemy stanąć w obronie człowieka, którego pamięci niektórzy ludzie uczynili wiele krzywdy (zbyt często niesłusznie), a obecnie zażegnano w zarodku „niebezpieczeństwo” możliwości uczynienia Go na przykład bohaterem drużyny harcerskiej. To prawda, że Bi-Pi był oficerem angielskim, który dużo wojował, stał na straży interesów Imperium Brytyjskiego w Indiach i Afryce. Ale winić Go za to, że spełniał w sposób ludzki swój obowiązek żołnierski, że nie zbuntował się przeciwko własnemu narodowi, że nie zubożył geniuszu Lenina o pojęcie wojen sprawiedliwych i niesprawiedliwych, to – rozumując dialektycznie, bez wyrywania Go z epoki i środowiska w jakim żył – przerasta nasze wymogi. Nikt żadnych wojen nie pochwala, a co dopiero mówić o wojnach kolonizatorskich […] Walczył zawsze po żołniersku i nawet najwięksi Jego wrogowie w minionym okresie nie powoływali się na argument okrucieństwa, zbrodni przeciwko ludzkości […] Rzecz dziwna, że ludy, które podbijał Bi-Pi, uznały Go Naczelnym Skautem, darzyły sympatią i uznaniem, a ich wolne i niepodległe rządy odznaczyły wysokimi orderami (np. Holandia...). Dalecy jesteśmy od tego aby „radzić” uprawianie kultu Jego postaci i wkuwanie suchego życiorysu naszym młodszym siostrom i braciom. Stwierdzamy jednak, że Bi-Pi, jeśli wszedł do historii współczesnej, to nie przez swe sukcesy wojskowe, ale przez osiągnięcia wychowawcze. (…) [skrót redakcji „D”] Uważamy, że nieposłanie życiorysu Bi-Pi (a tym samym odmówienie pomocy przez zespół Poradni) jest czynem niekulturalnym, nie roztrząsając zagadnienia z punktu widzenia postawy harcerskiej >>niesienia chętnej pomocy każdemu człowiekowi<<” (20)20

Phm Jan Żeliński



Dekoracja pomieszczenia ("Dziupli") na poddaszu budynku Politechniki przy ul. Konarskiego 22, z którego korzystali członkowie Kręgu Żagiew

Jednoznaczne nawiązywanie do tradycji skautowych, reperkusje odważnej akcji w obronie dobrego imienia gen. Roberta Baden-Powella, (przy czym do zbadania pozostaje rola czujnych ideologicznie działaczy OH z redakcji "Drużyny"), ale zapewne i podejmowane wewnątrz kręgu - wbrew postawie jego kierownictwa - próby nadania środowisku pewnych cech politycznych, ściągnęły na środowisko harcerzy na Politechnice uwagę funkcjonariuszy PZPR. Za radą Aleksandra Kamińskiego, z którym rozmawiano w Poznaniu, podczas pogrzebu Tadeusza Strumiłły, starając się przetrwać w sytuacji niesprzyjającej podtrzymywaniu tradycyjnych wartości harcerskich, Krąg przestał używać nazwiska bohatera obok nazwy "Żagiew", choć nadal często odwoływano się do dewizy B-P: "zostawcie świat choć trochę lepszy niż go zastaliście". W opracowaniu historii kręgu "Żagiew" trudny okres scharakteryzowano tymi słowami: "Rozpoczęła się intensywna inwigilacja Kręgu. Przeżywamy różnego rodzaju naciski, prowokacje itp. KW PZPR w Katowicach dyskutuje nad działalnością Kręgu, a 24 członków Kręgu jest przesłuchiwanych w komisariacie MO w Gliwicach. Niektórzy nawet kilkakrotnie. Drużynowy ponadto jest przesłuchiwany przez przedstawiciela MSWewn." **[Dziękuję za udostępnienie historii Kręgu "Żagiew" Druhowi Markowi Denkowskiemu i Druhowi Januszowi Frączkowi :)]**

Dopiero po odsunięciu czołowych przedwojennych harcmistrzów z funkcji na szczeblu centralnym i chorągwianym, w maju 1959 r. doszło do zwołania zjazdu ZHP. Podczas jego obrad I sekretarz KC PZPR - Władysław Gomułka nie pozostawił wątpliwości, co do stanowiska władz politycznych w sprawie harcerstwa: „Zadaniem ZHP, jako organizacji ideowo-wychowawczej młodzieży przede wszystkim szkolnej, jest kształtowanie i wpajanie w młodzież socjalistycznej świadomości”. Jak ostrzeżenie zabrzmiało stwierdzenie, iż „mylą się głęboko ci wszyscy, którzy na dzisiejsze zadania harcerstwa chcieliby patrzeć wczorajszym spojrzeniem. (..) Źródeł inspiracji młodzieńczych pragnień można dziś szukać tylko w ideach socjalizmu” (21)21. W świetle przedstawionego Zjazdowi sprawozdania NRH, pokonana już konserwatywna „opozycja” wyrażała się w „naporze niesłusznych poglądów takich jak >>harcerska ideologia<<, braterstwo skautowe, zawężanie tradycji harcerstwa do tradycji przedwojennego ZHP i Szarych Szeregów, fetyszyzacja starego systemu harcerskiego” (22)22. Podczas zjazdu Naczelniczka ZHP Zofia Zakrzewska stwierdziła, iż „pielęgnowanie u harcerek i harcerzy świadomości związków ze skautingiem jest zjawiskiem niepożądanym. Niepożądanym i szkodliwym” (23)23.

Delegaci z hufca Gliwice pełni nadziei wyjeżdżali na Zjazd. Biografie tych instruktorów (od lewej: Leonard Denkowski, Jan Żeliński, Stanisław Ciechanowski, Zbigniew Gregorowicz) wskazują, że trudno im było pogodzić się z kierunkiem jaki zwyciężył we władzach związku po odejściu Aleksandra Kamińskiego

Charakterystyczną ilustrację stosunku ośrodków decyzyjnych nowego ZHP do tradycji harcerskich stanowił fakt, iż w 1961 roku nie dopuszczono do wznowienia biografii Andrzeja Małkowskiego, pióra Kamińskiego, a na łamach pisma „Drużyna” jednoznacznie zanegowano możliwość nawiązywania w ZHP do wzoru osobowego współtwórcy harcerstwa polskiego. Redakcja pisma, które adresowane było do szerokiego grona funkcyjnych i instruktorów ZHP tłumaczyła, iż Małkowski rzekomo był „narzędziem interwencji przeciwko cudzej niepodległości [sic! – Małkowski zginął w katastrofie morskiej, nie docierając do Murmańska, dokąd wysłany został jako emisariusz gen. Hallera do oddziałów polskich sformowanych przez gen. Żeligowskiego w Rosji i pragnących ewakuacji z ogarniętych krwawą rewolucją terenów – J.J.-J.]. Zginął Andrzej Małkowski daleko od granic kraju, jako uczestnik kontrrewolucyjnej >>wyprawy krzyżowej<< przeciwko Rosji Radzieckiej. (...) Nie można (...), jeżeli się chce serio traktować Prawo Harcerskie, a więc wychowywać młodzież w duchu internacjonalistycznym – czynić to na wzorach Andrzeja Małkowskiego” (24)24. W 1960 roku na łamach „Harcerstwa” apelowano: „**„Potrzebne nam są w Związku tradycje, w oparciu o które w świadomości każdego harcerza nasza organizacja będzie się kojarzyła z organizacją socjalistyczną.** (…) Mamy już poza sobą ten okres, kiedy jeszcze na naszych obozach były dość często podważane zasady świeckości. Obecne lato przyniosło tego typu wypadków niewiele […]. Znamy wysiłki szkoły polskiej nad laicyzacją [sic!] życia młodzieży poprzez utrwalanie laickich zasad współżycia i naukowego interpretowania wszelkich zjawisk społecznych. Obserwujemy pozytywne zjawisko wstępowania instruktorów do Partii. Kto ma im w tym pomóc? Czy tylko zespoły partyjne, czy może cała kadra najbliższego kręgu?” (25). Jednoznacznej odpowiedzi udzielono na łamach „Harcerstwa” odrobinę później: „**Organizacja świecka, jaką jest ZHP akceptuje tylko poglądy uznane przez naukę świecką i tylko tym poglądom przysługuje prawo głoszenia i przekazywania młodzieży w organizacji. Poglądy, które nie znalazły potwierdzenia w nauce świeckiej, poglądy oparte na wierze religijnej – a więc takie, których przyjęcie lub odrzucenie zależy przede wszystkim od sfery uczuciowej i tradycji rodzinnej człowieka – korzystają w organizacji świeckiej z pełnej tolerancji, natomiast nie mogą być pod jakąkolwiek postacią propagowane** (26**)26**[podkreślenia w oryginale - J.J.-J.]. W tym samym programowym artykule redakcja „Harcerstwa” wyjaśniała, że „świeckość ZHP nie polega bynajmniej tylko na >>nieorganizowaniu praktyk religijnych<< a polega przede wszystkim na świeckich założeniach ideowo-wychowawczych”. W 1964 roku III Walny Zjazd ZHP dokonał zmiany najważniejszych dokumentów: Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego. W rocie Przyrzeczenia, w miejsce deklaracji służby Polsce Ludowej i gotowości do walki o sprawiedliwość społeczną, zawartych w dokumentach z 1959 r., znalazła się „wierność sprawie socjalizmu” (27)27. Na czele ZHP stanął działacz Światowej Federacji Młodzieży Demokratycznej Wiktor Kinecki. W latach 1960-62 w chorągwi katowickiej wyraźnie już przeciwdziałano przejawom postawy religijnej. W 1962 r. komitet powiatowy partii w Wodzisławiu zażądał na przykład, by harcerze nie wchodzili do kościoła podczas uroczystości pogrzebowych kolegi, który zginął pełniąc służbę w czasie zlotu harcerskiego (28)28. W drugiej połowie lat sześćdziesiątych instruktorka jednego z hufców (z dużym prawdopodobieństwem wspomnienie dotyczy hufca Sosnowiec) pisała: „Nie wiem, jak w innych hufcach rozwiązuje się drażliwe, pomijane sprawy religii. Ja spotkałam się z zakazem udziału młodzieży w praktykach religijnych, co było uważane za równoznaczne z rozwiązaniem tej kwestii” (29)29. Równolegle z dokonującymi się przeobrażeniami ideowego oblicza ZHP dochodziło do zmian kadrowych, co ułatwiała postępująca centralizacja, wprowadzenie systemu mianowania władz hufców, likwidacja instytucji zjazdów hufców. Z szeregów Związku odchodzili nie tylko instruktorzy czynni w okresie międzywojennym, podzielający poglądy Kamińskiego. Zaczęli wykruszać się również ci nieco młodsi. Ludzie niezależni w poglądach i traktujący pracę w ZHP wyłącznie w kategoriach działalności społecznej, zaczęli na początku lat sześćdziesiątych ubywać z szeregów związku. Instruktorzy, którzy z entuzjazmem włączyli się do pracy w końcu 1956 r. wycofywali się z uwagi na osiągnięty wiek, zaangażowanie w pracę zawodową, obowiązki rodzinne. Bez wątpienia zarówno zmiana treści najważniejszych dokumentów ideowych, jak i opanowanie władz centralnych ZHP przez dawny aktyw OHPL i odejście Kamińskiego, zniechęcały do czynnej działalności wielu innych. Władze chorągwi coraz silniej naciskały na wstępowanie do PZPR instruktorów kierujących hufcami. Już w 1958 r. ujawnił się wyraźny wzrost odsetka członków PZPR wśród instruktorów komend (wówczas dochodząc do około 30%) (30)30. Odsetek ten w latach następnych nadal wzrastał. Na początku 1960 roku, po wyborach władz większości chorągwi, na 243 członków komend chorągwi, w przewadze nowych, nie pełniących funkcji w poprzedniej kadencji, 151 osób było członkami PZPR. W sprawozdaniu GK bez ogródek stwierdzono, że „dużą rolę w ocenie sytuacji, precyzowaniu wymagań wobec nowo tworzonych władz odegrały wyraźnie aktywizowane w tym czasie zespoły partyjne” (31)31. Znamiennie zabrzmiały słowa referatu Naczelniczki ZHP Zofii Zakrzewskiej podczas II Zjazdu w 1959 r. gdy odwołała się do przykładu chorągwi katowickiej, jako ilustracji związku pomiędzy kształtowaniem się właściwego „oblicza ideowo-politycznego naszej kadry”, a uznaniem i poparciem władz państwowych i partyjnych (32)32. Większość instruktorów związanych w czasie wojny z AK do 1959 r. została usunięta ze ścisłej komendy chorągwi katowickiej. Tam, gdzie instancje partyjne odkrywały trwanie nurtu „konserwatywnego”, ingerencja w życie organizacyjne jednostek harcerskich przynosiła wymuszone zmiany kadrowe. Np. marcu 1961 r. Komitet Powiatowy PZPR w Wodzisławiu dokonał analizy działalności miejscowego hufca i oskarżył jego kadrę o „brak dyspozycyjności”. W następstwie tej sytuacji komendant Chorągwi Katowickiej uzależnił pozostanie komendanta hufca na tej funkcji od wstąpienia do PZPR lub utworzenia POP przy Komendzie Hufca i przejścia komendanta na etat (33)33. Patrząc na obsadę kadrową hufca gliwickiego dostrzec można wyraźne „opóźnienie” procesu przejmowania hufca, ale jednak tendencję co do kierunku zbieżną z ogólnymi uwarunkowaniami politycznymi. Na początku bardzo silnie zadeklarowano w hufcu wyłącznie społeczny charakter służby instruktorskiej, co skutecznie pozwoliło pozbyć się aktywu OHPL. (Wspomniane w relacji Tadeusza Pielasza wyjątki, to nauczycielki, które oddane były pracy z dziećmi i zaakceptowały zasady harcerskie). Powrót Józefa Wieszczka miał charakter symboliczny: "wracało" harcerstwo sprzed 1949 roku.

Od lewej: Adam Tarnawski, Józef Wieszczek, Tadeusz Pielasz

Bez wątpienia późniejsza zmiana na stanowisku komendanta hufca wiązała się w znacznym stopniu z wiekiem hm. Wieszczka, który – przy całym dużym dla niego szacunku – już dla młodzieży harcerskiej w latach czterdziestych był „starszym panem” (a w grupie studentów z kręgu Żagiew, którzy pojechali na obóz do Złatnej w 1957 roku ciepło mówiono o nim "Dziadek", a czasem "Dziadek Grzybiarz", na co jakiś wpływ miała zapewne deszczowa pogoda w trakcie trwania obozu.) Po Wieszczku hufiec objął hm. Stanisław Ciechanowski, pochodzący z Chorągwi Lwowskiej, w czasie wojny związany z Hufcami Polskimi, bez wątpienia zwolennik i społecznego charakteru służby instruktorskiej, i tradycyjnego harcerskiego wychowania. Jego współpracownikami pozostali w znacznej części ci, którzy pracowali w hufcu od przełomu lat 1956/57.



Wobec sytuacji zewnętrznej, po zakończeniu „odwilży”, atutem Ciechanowskiego była postawa pewnej elastyczności, gotowość do łagodzenia konfliktów, umiejętność współpracy z ludźmi różnych poglądów, wreszcie fakt uczestnictwa w życiu miasta (był aktywnym członkiem SD, a od 1965 roku radnym i wiceprzewodniczącym Miejskiej Rady Narodowej). To z kolei było z pewnością powodem pewnych spięć z instruktorami hufca prezentującymi bardziej bezkompromisową postawę, nie godzącymi się na ustępstwa wobec ingerencji władz politycznych. W związku z wyraźnym naciskiem na obsadzanie hufców pracownikami etatowymi lub członkami partii, w kolejnej kadencji komendantem hufca został instruktor obdarzony zmysłem organizacyjnym, akceptowany w środowisku, będący członkiem PZPR – Włodzimierz Matecki. Następna zmiana - przejęcie hufca przez Bogdana Żelazko – to już wynik rekomendacji kandydata przez władze partyjne, związanie pracy na stanowisku komendanta hufca z płatnym etatem, za to - zgodnie z poglądem władz związku - bez przywiązywania jakiejkolwiek wagi do obowiązku przestrzegania nakazów Prawa Harcerskiego przez instruktorów rekomendowanych na funkcje kierownicze. Wreszcie - co charakterystyczne – przejście po zakończeniu kadencji na etat instruktora w Komitecie Miejskim PZPR w Gliwicach. Ta ewolucja charakteru komendy hufca miała wyraźny wpływ na "klimat" hufca, choć zmiany miały również charakter stopniowy. Długo jeszcze, przez całą dekadę lat sześćdziesiątych, obchodzono w Gliwicach "Dzień Harcerza", tyle, że naprzód przestano nazywać go Dniem św. Jerzego, potem wyznaczano datę wiosenną, ale niekoniecznie bliską 23 kwietnia, wreszcie uczyniono z Dnia Harcerza akcję udziału harcerstwa w porządkowaniu miasta i zbieraniu surowców wtórnych. W wielu sprawach związanych z ideowym charakterem organizacji utarła się praktyka, że inaczej postępowano na zbiórkach, wycieczkach, obozach we własnym gronie drużyny czy szczepu, inaczej w obecności władz harcerskich i szkolnych. Z przymrużeniem oka powtarzano w pewnych sytuacjach: "wszystko można, co nie można, byle cicho i z ostrożna" ...i np. planowano na niedzielne obozowe przedpołudnie zajęcia nazwane zwiedzaniem najbliższej okolicy. Należy pamiętać, że pewien wpływ na skład kadry pracującej z młodzieżą mieli dyrektorzy i kierownicy szkół. Np. phm Anna Waligórska (Wnukowa) pomimo gotowości powrotu do czynnej pracy z młodzieżą nie została do niej dopuszczona - jako osoba więziona za przekonania - właśnie decyzją władz oświatowych. Rok 1959, który w związku z odsunięciem Kamińskiego i przebiegiem zjazdu w skali całej organizacji zamykał etap złudzeń, że udało się jednak de facto reaktywować ZHP, w hufcu gliwickim wiązał się z bardzo dużą intensyfikacją pracy. Może być traktowany jako rok pełen optymistycznych zapowiedzi na przyszłość. Wiązało się to z kontynuacją podjętych wcześniej z rozmachem działań szkoleniowych.

Zgrupowanie kursowe, które hufiec w ramach Centralnej Akcji Szkoleniowej (CAS) zorganizował w Kuczowie ( a właściwie w Kuczowie i Zielonej, nad Małą Panwią) dało poważny impuls do rozwinięcia działalności kręgów, skupiających instruktorów poszczególnych pionów. Gwoli ścisłości trzeba przypomnieć, że krąg „Płomień”, skupiający instruktorów i funkcyjnych zuchowych powstał już wcześniej, w grudniu 1957 roku. Natomiast w ramach zgrupowania kursowego zorganizowano obozy: „Wir” (kurs drużynowych harcerskich - komendant phm. Leonard Denkowski, oboźny Jan Żeliński, „Watra” (kurs zastępowych drużyn młodszych – phm. Stanisław Czerwiński), „Wiarus” (kurs zastępowych drużyn starszych – hm. Władysław Janowski), "Wrzos” (kurs drużynowych harcerek - phm. Maria Biskup, phm. Zofia Jonasz), „Wilgi” (kurs zastępowych harcerek - phm. Maria Czerwińska).



Zgrupowanie CAS w Kuczowie. Raport komendantów obozów kursowych odbiera hm. Zbigniew Gregorowicz. Od prawej: komendantka kursu drużynowych "Wrzos" - hm. Maria Biskup, ?, komendantka kursu zastępowych "Wilgi" - phm. Maria Czerwińska, komendant kursu drużynowych "Wir" phm. Leonard Denkowski, komendant kursu zastępowych drużyn starszych "Wiarus" - hm. Władysław Janowski, komendant kursu zastępowych drużyn młodszych "Watra" - phm. Stanisław Czerwiński. W tle brama obozowa CAS, wg projektu dha Marka Denkowskiego



Kurs "WIR". Raport oboźnego przyjmuje komendant phm. Leonard Denkowski







Podczas trwania akcji szkoleniowej WARTA w Kuczowie przebywali komendant hufca Stanisław Ciechanowski i pełnomocnik KH ds. akcji letniej Zbigniew Gregorowicz



Raport zastępowych odbiera oboźny kursu phm. Jan Żeliński



Kadra kursu drużynowych drużyn żeńskich "Wrzos". Od prawej: Maria Biskup, Zofia Jonasz, Danuta Żelinska, NN, Irena Jonasz, NN



Kadra obozu kursu drużynowych "WIR"

Kursy te dały Gliwicom potężny „zastrzyk” świetnej kadry. Zapoczątkowały tradycję ogromnie ważnych w dziejach hufca kręgów pracy: „Wiru” i „Watry”, stanowiących przez wiele lat istotny czynnik, wpływający na utrzymanie ciągłości tradycji i poziomu wyszkolenia kadry. Jednak w latach 1961-62 w Gliwicach uwidoczniło się także zjawisko odchodzenia z czynnej działalności grona instruktorów o dużym autorytecie. Na znaczną skalę odpływ kadry, która zdobywała ostrogi w latach 1958-60, nastąpił w okresie kadencji Bogdana Żelazki, wobec wyraźnej już zmiany ogólnego "klimatu" w hufcu. W części miało ono związek z sytuacją polityczną (zob. wspomnienia Stanisława Łastawieckiego).



Hufiec Gliwice - Miasto na Zlocie Chorągwi w Zabrzu - wrzesień 1959



Obozowisko z elementami wystroju z obozów szkoleniowych w Kuczowie





Naczelniczka ZHP Zofia Zakrzewska na zlocie



Gliwickie zuchy na zlocie prezentacja sprawności Doktora Ojboli



Po akcji obozowej 1959 roku ogromny wpływ na pracę harcerstwa starszego w Gliwicach miał krąg "Wir". Od jesieni 1960 roku, współpracując z instruktorami kręgu Żagiew organizował wspólne imprezy dla drużyn prowadzonych przez członków kręgu (np. Złaz Babie Lato), a nawet szersze (np. Złaz drużyn starszoharcerskich w Pyskowicach). Uwieńczeniem tej współpracy miało być zorganizowania wspólnej akcji obozów wędrownych drużyn hufca.







Zlot "Babie Lato" w Taciszowie

 W 1961 r. „WIR” zorganizował i prowadził Akcję Letnią Drużyn Starszoharcerskich Hufca Gliwice-Miasto „KASZUBY” 61, pod hasłem Wędrówka i Praca.

Nawiązano współpracę z Instytutem Hodowli i Ochrony Roślin w Jarczewie, Instytutem Wodnym PAN w Krakowie i muzeami etnograficznymi w Toruniu, Poznaniu i Krakowie. Akcja objęła obozy stałe rozbite nad jeziorem Charzykowskim oraz obozy wędrowne: piesze, kajakowe, rowerowe, żeglarskie i motorowy. Akcja „Kaszuby 61” zdobyła I miejsce i nagrodę w Konkursie Etnograficznym prowadzonym przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu.





Obóz motorowy kręgu "Żagiew"



Obóz motorowy Kręgu Żagiew. W ramach akcji "Kaszuby" zmotoryzowani instruktorzy "Żagwi" wizytowali grupy wędrowne na trasach.





W Akcji Kaszuby 61 brały udział gliwickie drużyny wodne







Wspólne obozowisko na mecie wędrówek nad Jeziorem Charzykowskim



Zakończenie





Ostatni raport po przyjeździe do Gliwic

11. W świetle wspomnień Jacka Kuronia sformułowanie: „ZHP pracuje pod ideowym przewodnictwem PZPR” zostało „wymyślone i wywalczone” przez „walterowców”: Kuronia i Jacka (wł. Stefana) Garwackiego. J. Kuroń, //Wiara i wina. Do i od komunizmu//, Warszawa 1990, s.146. 2//2. Deklaracja ideowa Związku Harcerstwa Polskiego// /w:/ //W 40-lecie Zjazdu Łódzkiego//, pod red. Wojciecha Katnera, Łódź 1997, s. 155-156. J. Kuroń, //Wiara i wina.//.., s. 146. 4 3. Tamże. Por. Aleksander Kamiński, Antoni Wasilewski, //Józef Grzesiak „Czarny// ”, wyd.2, Paris 1984, s. 62-64. 5 4. Hm. Tadeusz Pielasz, //Mój udział w Zjeździe Łódzkim// /w:/ //W 40-lecie Zjazdu Łódzkiego...//, s. 135. 65. Błażej Adamczyk, //Krótki entuzjazm i znowu polityka// /w:/ Błażej Adamczyk, //Harcerskie zbliżenia//, Radlin 2008, s. 93. 7//6. 75 lat Hufca ZHP im. hm. Józefa Pukowca w Rybniku. Historia lat 1923-1998//, Rybnik brw [1998], s. 66-67. 8//7. Kartki z historii sosnowieckiego hufca ZHP 1908-2008//, oprac. Elżbieta Milka, Sosnowiec 2008, s. 205-207. 9 8. Komendantka Wojskowej Służby Kobiet Okręgu Śląskiego AK, członkini „kierowniczej piątki” Śląskiej Chorągwi Harcerek. 10 9. KIMB – Krąg Instruktorów im. Mieczysława Bema – środowisko instruktorskie skupione w okresie międzywojennym wokół Juliusza Dąbrowskiego, instruktora o lewicowych poglądach, który w ZHP inspirował rozszerzenie działalności harcerskiej w szkołach powszechnych i propagował konieczność zaangażowania harcerstwa w sprawy społeczne. Pod koniec 1957 roku KIMB został reaktywowany. Odwołując się do przedwojennej tradycji, opowiadał się za różnorodnością inicjatyw programowych i metodycznych w ZHP i zapewnieniem swobody ich realizacji. Władze związku aprobowały działalność kręgu do czasu zwycięstwa nad gronem reprezentującym w ZHP nurt „tradycyjny”. W kolejnych latach stawianie na oddolną inicjatywę kadry i młodzieży starszej było coraz gorzej przez GK widziane. Krąg drużynowych harcerskich „WIR” założony w hufcu gliwickim w 1959 roku przez phm. Leonarda Denkowskiego brał aktywny udział w pracach nad systemem stopni harcerstwa starszego: Harcerza Orlego i Harcerza Rzeczypospolitej oraz w akcji szkoleniowej (KADRA) i społecznej, propagowanej przez KIMB. W 1961 r. „WIR” zorganizował i prowadził Akcję Letnią Drużyn Starszoharcerskich Hufca Gliwice-Miasto „KASZUBY” 61. Akcja objęła obozy stałe rozbite nad jeziorem Charzykowskim oraz obozy wędrowne: piesze, kajakowe, rowerowe, żeglarskie i motorowy. Leonard Denkowski, //„WIR”.// //Krąg Instruktorski ZHP w Gliwicach//, maszynopis w posiadaniu autora. 11 10. Hm PL Ryszard Wosiński, //Znaczenie Zjazdu Łódzkiego w dziejach ruchu harcerskiego,// ZHP Główna Kwatera, //Dorobek ideowy Zjazdu Łódzkiego. Materiały z ogólnopolskiego seminarium instruktorskiego z okazji 30-lecia Zjazdu Łódzkiego//. Łódź, 5-7 grudnia 1986, opr. Paweł Zarembski, s. 14; por. Adam Kiewicz, //Harcerstwo w Polsce Ludowej//, Wrocław 2003 1211. J. Kuroń, //Wiara i wina//..., s.150. Szerzej zob. W. Hausner, //„Skauci” i „ohacy” - ideowo-polityczne spory we władzach ZHP 1956-1959//, „Krakowski Rocznik Historii Harcerstwa”, t.1:2005, s. 77-87. 1312. Andrzej Janowski, //1956-81. Dwadzieścia pięć lat harcerstwa popaździernikowego//, /w:/ Stanisław Czopowicz, //KIHAM. Zarys wydarzeń, wybór dokumentów i relacji//, wyd. 2, Warszawa 1998, s. 151-152. 14 13. Za: Adam Kiewicz, //Harcerstwo w Polsce Ludowej...//, s. 172-173. 1514. J. Kuroń, //Wiara i wina//..., s. 151. 16 //15. Jesteśmy organizacją świecką//, „Harcerstwo” 1961, nr 30, s. 17. Por. Wojciech Hausner, //Związek Harcerstwa Polskiego w latach 1956-1980 – zderzenie tradycyjnego wychowania harcerskiego z modelem indoktrynacji politycznej// /w:/ //Po ziemi naszej roześlem harcerzy... Z dziejów harcerstwa polskiego na Górnym Śląsku//, pod red. Krystyny Heskiej-Kwaśniewicz, Katowice 2007, s.126. 17 //16. Nasz Zjazd. II Zjazd Walny Związku Harcerstwa Polskiego, Warszawa 18-21 IV 1959. Referaty. Dyskusja. Uchwały//, Warszawa 1959, s.41. 18 17. Tamże, s.47 (Sprawozdanie NRH). 1918. Włodzimierz Grzelak, Stefan Marody, Kiedy powstał Związek Harcerstwa Polskiego, „Drużyna nr 15/16 z15 września 1960, s.40-42 2019. Drużyna nr 9 z 15 maja 1958, s. 19. 21//20. Możecie być pewni poparcia i pomocy Partii (Przemówienie tow. Władysława Gomułki)//, „Drużyna” nr 8 z 30 kwietnia 1959 r., s. 9-11. 22 //21. Nasz Zjazd...//, s.41. 23 22. Tamże, s. 27. 24 23. Odpowiedź redaktora „Drużyny” – Mar[ody] na tekst Janusza Andrusikiewicza, //W sprawie tradycji//, „Drużyna” nr 9 z 15 maja 1961, s. 13). Ocenzurowane wydanie książki Kamińskiego ukazało się dopiero w 1979 r. [!] nakładem Wydawnictwa PAX, stanowiąc wówczas dla harcerzy niemal niedostępny rarytas. 2524. WJ [Wojciech Jaskot?], Kilka refleksji na marginesie lata i Grunwaldu, „Harcerstwo” nr 17-18 sierpień-wrzesień 1960, s. 12-13 2625. Zespół redakcyjny „Harcerstwa”, Jesteśmy organizacją świecką„Harcerstwo” nr 30 z września 1961, s. 10,17 27 //26. III Zjazd ZHP. Warszawa 3-5 kwietnia 1964. Referaty, fragmenty dyskusji, uchwały//, Warszawa 1964, s.216. 2827. Błażej Adamczyk, //Harcerskie zbliżenia.., s.14.// 2928. M.P., //Moje spory o metodę// /w:/ //We własnych oczach. Instruktorzy ZHP o sobie i swojej pracy//, Warszawa 1971, s.43. 3029. Adam Kiewicz, //Harcerstwo w Polsce Ludowej...//, s. 213 31//30. Sprawozdanie Głównej Kwatery Harcerstwa za okres od 22 IV 1959 do 39 IX 1960 r//., „Wiadomości Urzędowe ZHP 1960 nr 4-6, s. 11. 3231. //Nasz Zjazd...//, s. 18. Komendant chorągwi Józef Haensel był nb. zastępcą kierownika Wydziału Propagandy KW PZPR w Katowicach. 3332. Błażej Adamczyk, //Krótki entuzjazm...,// s. 94. 34 //33. III Zjazd ZHP...// s.12.