Jan+Grzbiela,+W+harcerskich+szeregach

=Jan Grzbiela, //W harcerskich szeregach// [w:] //Wspomnienia Ślązaków i Zagłębiaków//, Katowice 1970, s. 107-123.= Po przegranej przez Niemców w pierwszej wojnie światowej, po pierwszym powstaniu śląskim, po decyzji o przeprowadzeniu plebiscytu a Górnym Śląsku przystąpiono z wiosną 1920 roku do organizacji drużyn harcerskich zarówno męskich, jak i żeńskich. W marcu tegoż roku wyjechało z Górnego Śląska dwunastu młodych ludzi do Warszawy na dwutygodniowy kurs informacyjny o harcerstwie, prowadzony przez Stanisława Rudnickiego. Po powrocie zaczęli organizować pierwsze drużyny. I tak w dniu 4 kwietnia powstały drużyny w Wójtowej Wsi pod Gliwicami oraz w Siemianowicach Śląskich potem w Knurowie, Mikołowie i innych miejscowościach. […] W mojej rodzinnej Wójtowej Wsi wszyscy, poza dziećmi nauczycieli mówiliśmy po polsku. Na skubkach zebrane w domu niewiasty opowiadały nie tylko legendy o upiorach i utopcach, ale rozprawiały również o dziejach kraju. W szkole tylko podczas lekcji geografii dowiadywaliśmy się, że na wschód od Niemiec leży Królestwo Polskie. Innych wiadomości o Polsce i Polakach nam nie przekazywano. Ojcu mojemu zawdzięczam umiejętność czytania po polsku. Podręcznikiem była zwyczajna gazeta polska. Na pozór drobny wypadek wstrząsnął mną do głębi. Od biernego przyjmowania gotowej lektury zrodziła się chęć działania. Pamiętam, do klasy szóstej wszedł po przerwie nauczyciel. Właśnie wtedy mówiłem po polsku do kolegi. Za to otrzymałem bolesną i upokarzającą karę trzciną. Poprzysiągłem sobie wówczas: Zapamiętam i odpłacę. Zajęcia w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół” w Gliwicach, a nieco później także w towarzystwie śpiewu „Jutrzenka” w Wójtowej Wsi były przygotowaniem do dalszych prac, które niebawem należało podjąć. W skład drużyny harcerskiej imienia Tadeusza Kościuszki z Wójtowej Wsi wchodziło kilku członków „Sokoła”. Towarzystwa abstynentów „Eleusis”, chłopców [z] dzikiego klubu sportowego i kilku niezorganizowanych, którzy chcieli włączyć się w życie młodzieżowe. Drużynę tę utworzyliśmy wspólnie z Janem Bekiem i Adamem Rusinem. Nie tylko piłka, gry polowe i pokojowe odgrywały dużą rolę w pozyskiwaniu chłopców. Wielu z nich chciało dowiedzieć się czegoś o kraju, o Polakach żyjących za granicą, w innych dzielnicach naszej ziemi. Najcenniejszym motywem wstępowania w szeregi harcerskie,które nakładały na swych członków wiele obowiązków, była – zwłaszcza u starszych – chęć konkretnego działania, przysłużenia się sprawie przyłączenia Śląska do Polski. Dziś jeszcze z rozrzewnieniem wracam do chwil, kiedy po sobotnich zbiórkach czytywałem chłopcom książki, a dwudziestoletni młodzieńcy w wielkim skupieniu śledzili ich treść nieraz przez dwie lub więcej godzin. Tę formę zajęć kontynuowałem w drużynie przez cały czas jej prowadzenia, to jest do połowy roku 1924. Druhowie w domu rodzinnym opowiadali fabułę książek, budząc niejednokrotnie zainteresowanie do polskiej twórczości. Najchętniej słuchali prozy Henryka Sienkiewicza. Inną dziedziną, która wywoływała olbrzymie zainteresowanie młodych, była pieśń polska. Znaliśmy już kilka pieśni patriotycznych, wiele regionalnych, ludowych. Jednak bogactwo i piękno pieśni polskich pokazały nam dopiero druhny: Jadwiga Sołtysowa, żona inspektora harcerskiego przy polskim Komisariacie Plebiscytowym oraz Irena Obmińska, ucząca w okresie plebiscytu języka polskiego w miejscowej szkole. Poznane pieśni i piosenki siedemdziesięciu dwóch chłopców (tylu nas było) śpiewało przy masowych, cotygodniowych przemarszach przez wieś. Akcentowaliśmy w ten sposób, że gospodarzami wsi są Polacy. Nikt nie miał odwagi stanąć nam na drodze. Niemcy nie potrafili w tym okresie zorganizować ani młodzieży, ani podobnych masowych wystąpień. […] Harcerstwo na Górnym Śląsku było dzieckiem plebiscytu. Temu głównemu celowi, obok pracy samokształceniowej, pracy nad sobą, miało służyć na co dzień. […] Inne niż dzisiaj były wówczas środki propagandy, nie znano radia i telewizji. Kina należały do Niemców. Oni też mieli bogatą sieć dzienników, ułatwiony kolportaż. Skromniejsze były również środki komunikacyjne. Dysponowaliśmy w zasadzie tylko pociągiem, furmanka i rowerem. Do istniejących warunków Polacy dostosować musieli swoje środki działania, spośród których wymienić należy masowe wystąpienia, torowanie miejsca językowi polskiemu, szeptaną propagandę, wzbogacanie piśmiennictwa („Kocynder”) oraz niedoścignione plakaty i pocztówki. W doborze tematu i sposobie wyrażania graficznego Polacy byli mistrzami. Ale Niemcy nie chcieli się dać prześcignąć. Rozlepiali plakaty nocą. Gdy już rozeszli się do domów, zalepialiśmy ich plakaty polskimi i rano tylko te widać było na ulicach. Kilka dni przed plebiscytem drużyna otrzymała polecenie zabezpieczenia w nocy lokali plebiscytowych i ochrony polskich członków komisji. Wszyscy starsi druhowie patrolowali wieś całą noc. W dniu samego plebiscytu przyjęli razem z harcerkami drużyny żeńskiej, istniejącej od sierpnia 1920 roku, między innymi obowiązek dostarczania chorych do lokali plebiscytowych. Nie tylko moja rodzinna wieś była terenem naszego działania. Braliśmy udział w obchodach rocznic i uroczystości w Gliwicach, Ostropie, Sośnicy. Gdy powstały drużyny harcerskie w sąsiednich miejscowościach, w niedziele lustrowałem je jako instruktor. Odwiedzałem nieraz po dwie drużyny w jednym dniu” w Żernicy, Żernikach, Łabędach. Szczególnie miło wspominam wyjazdy do Smolnicy i Kozłowa. Chłopcy stamtąd wychodzili mi daleko przed wieś na spotkanie. Odbył się plebiscyt. Oczekiwaliśmy cierpliwie decyzji władz międzysojuszniczych dotyczących losu Śląska. Jak grom z jasnego nieba ogłoszony został projekt przydzielenia Polsce ówczesnych powiatów pszczyńskiego i rybnickiego oraz skrawka południowej części ówczesnego powiatu katowickiego. Polska Organizacja Wojskowa […] przygotowała się na to. Zaproszono znacznie wcześniej starszych harcerzy na zbiórkę do lokalu Grunda przy ulicy Dolnej Wsi,gdzie razem ze stu pięćdziesięcioma innymi obywatelami łożyliśmy przysięgę powstańczą na ręce przyszłego dowódcy pułku gliwickiego, Stanisława Mastalerza. Inna grupa harcerzy przysięgała w piekarni Szymały. Niedługo potem starsi harcerze wybrali się nocą do Sośnicowic po broń. Zebrało się około osiemdziesięciu do stu osób. O godzinie jedenastej wieczorem otrzymaliśmy rozkaz udania się małymi grupami do lasu. Jedna z większych podeszła do remizy strażackiej w Sośnicowicach, w której było wiele karabinów ręcznych, ukrytych pod samym dachem. Od remizy do lasu utworzono łańcuch z ludzi i tak przetransportowano tę broń. Mimo zachowania ostrożności zostaliśmy spłoszeni przez psy z sąsiedzkich domów i nagle odezwały się strzały. Cała broń była już wtedy w naszym posiadaniu. Niektóre grupy zmuszone były wycofać się z remizy do lasu, do składu broni, gdzie ją rozdano. Ażeby nie wzbudzić podejrzeń, trzeba było bez odpoczynku udać się do pracy, nie pokazując po sobie zmęczenia, gdyż niemieccy bojówkarze byli już o wspomnianym zajściu dobrze poinformowani. Poszukiwanie broni, które wszczęła policja gliwicka, było bezowocne. W niedzielę poprzedzającą powstanie, a więc kilka dni wcześniej, zebrali się powstańcy w polu w „dołach”, aby omówić pan działania: strajk powszechny, czas, zbiórkę, rozdanie broni, otoczenie miasta pierścieniem, udanie ie na pozycje wyjściowe. Mimo udziału trzystu osób tajemnica została w pełni zachowana. Niemców powstanie zaskoczyło. W dniu wybuchu powstania wszyscy starsi harcerze brali udział w otoczeniu Gliwic od południa. Po kilku dniach część kompanii wyruszyła do Bojkowa, potem dalej na zachód, reszta zaś zabezpieczała tereny zajęte przez powstańców przed atakami ze strony bojówkarzy niemieckich, skoncentrowanych w Gliwicach. Podobnie jak moja drużyna, tak i inne zostały wcielone do lokalnych kompanii powstańczych. Męskich drużyn harcerskich poza Opolszczyzną, pod koniec roku 1920 było sześćdziesiąt, w nich cztery i pół tysiąca harcerzy. Gdy doda się liczbę drużyn zorganizowanych w pierwszym kwartale 1921 roku oraz drużyn opolskich, a odliczy najmłodszych, można określić liczbę harcerzy-powstańców na trzy tysiące. Harcerki przeszkolone w ratownictwie sanitarnym udzielały pierwszej pomocy oraz opiekowały się rodzinami powstańców. Po wielkim wysiłku, jakim bez wątpienia była akcja plebiscytowa i powstanie, po bolesnych decyzjach międzynarodowych, odnoszących się do losów Górnego Ślaska, dla młodej organizacji nastały trudne dni. Instruktorzy czynni w Inspektoracie Harcerskim spieszyli na uczelnie akademickie, by odrobić zaległe egzaminy. Inni wracali do swoich stałych zajęć. Zostaliśmy sami. Jan Przybyła, pochodzący z Sierakowic w powiecie gliwickim, objął funkcje inspektora, Jan Bek z Łan, również w powicie gliwickim,, został kierownikiem sekcji drużyn męskich, mnie zaś pod koniec lipca 1921 roku wydelegowano na ogólnopolski kurs instruktorski do Piwnicznej, gdzie spotkałem się po raz pierwszy z harcerzami ze Śląska Cieszyńskiego. […] Praca moja przebiegała odtąd dwoma torami. Do lata 1924 roku prowadziłem w dalszym ciągu drużynę w Wójtowej Wsi, która jak inne organizacje polskie przerwać musiała na krótki okres pracę z powodu szalejącego terroru. Działo się to po opuszczeniu Śląska przez wojska alianckie i wkroczeniu wojsk niemieckich. Hasłem do rozpoczęcia terroru było zamordowanie w biały dzień w mieszkaniu przylegającym do budynku komisariatu policji niemieckiej jednego z czołowych przedstawicieli Polonii w Gliwicach – dr. Wincentego Styczyńskiego. Po tym wypadku zamaskowani bandyci napadali nocą na Polaków, których maltretowaniem i groźbami zmusili do opuszczenia mieszkań. Po dwóch miesiącach terroru wróciliśmy z ojcem z polskiego Ślaska. Spośród pozostałych we wsi harcerzy utworzyliśmy na nowo drużynę. Młodzież uczącą się trzeba było już wyłączyć ze względu na szykany w szkole i późna porę zbiórek (wracałem z pracy o godzinie 19.30). Zabrano nam świetlicę drużyny położona naprzeciw starej szkoły. Dlatego też zbiórki zarówno męskiej, jak i żeńskiej drużyny, której prowadzenie objęła w międzyczasie moja siostra Franciszka, odbywały się od sierpnia w polu albo w mieszkaniu moich rodziców. Oczywiście musieliśmy zrezygnować z gromadnych wystąpień na zewnątrz, chociaż przypominam sobie wycieczkę odbyta wozem drabiniastym do Rachowic. Wracając z niej, we wszystkich wsiach śpiewaliśmy pieśni polskie. Robiliśmy często wycieczki na polski Śląsk, by odetchnąć polska atmosferą. Nasze zbiórki, w których brało udział około dwudziestu chłopców (w drużynie żeńskiej pozostało także około dwudziestu dziewcząt), miały za zadanie w dalszym ciągu pracę samokształceniową, a przede wszystkim otrząśniecie się z depresji, w jakiej znalazł się naród na skutek pozostania w obrębie zaboru pruskiego. Mieliśmy pomóc w odbudowie życia polskiego już w innych warunkach, w Republice Weimarskiej. Drużyna działała w organizacji Związku Polaków w Gliwicach w lokalu dzisiejszej operetki. Na zebraniu wystąpiłem, starając się zachęcić obecnych do wstępowania do organizacji. Nakreśliłem również zadania Związku Polaków w Niemczech. Na prośbę Artura Aulicha, jednego z czołowych aktywistów polskich w Gliwicach, wyruszyliśmy jako ochrona na zebranie do Smolnicy, które poświecono organizacji mniejszościowej szkoły polskiej. Powrót odbywał się przez Ostropę, zajętą wówczas przez wojsko niemieckie. Rodzice moi, pozwalając na zbiórki w domu, narażali się za to na napady na ulicy (ojca pobito nawet do krwi), częste wizyty prowokatorów, dwukrotne rewizje. Mojego brata Jozefa, wracającego ze szkoły polskiej, pobito przed gmachem prezydium policji w Gliwicach (dzisiejszy szpital garnizonowy) na oczach dyżurnego policjanta, który biernie się wszystkiemu przypatrywał. […] Latem 1924 roku, po utworzeniu Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech, doszło do spotkania z druhem Józefem Kwietniewskim z Berlina, na którego ręce przekazałem informacje o druzynach na Śląsku Opolskim. Drużynę w Wójtowej Wsi przekazałem druhowi Antoniemu Powiecce. Od tego czasu na pierwszym planie mojej działalności była chorągiew katowicka