Józef+Opacki

=Hm. Józef Opacki, ps. //Prus, Opat, Mohort, Znicz//=



Józef Opacki w mundurze sokolim, z Medalem Za Wojnę 1918-1921 [Polska swemu obrońcy] (zdjęcie prawdopodobnie z końca lat 20.)



Józef Opacki w Gliwicach w 1946 roku

Urodził się 30 stycznia 1902 r. w Czortkowie, zmarł 6 sierpnia 1982 r. w Sosnowcu. W czasie I wojny światowej peowiak, uczestnik walk o niepodległość. W czerwcu 1922 r. złożył egzamin dojrzałości w klasycznym Gimnazjum Państwowym w Czortkowie. W latach 1922-1926 studiował na Wydziale Filozoficznym i Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Praca dyplomowa, pisana pod kierunkiem znanego uczonego - prof. Rudolfa Weigla, oceniona została celująco. Kończąc studia Opacki ogłosił drukiem dwie prace naukowe (jedna została wydana w Paryżu, druga we Lwowie). Po studiach odbył 2-letnią praktykę nauczycielską i uzyskał dyplom nauczyciela szkół średnich. Pracował jako nauczyciel w gimnazjum w Czortkowie (pod koniec lat trzydziestych, po reorganizacji szkoły - nauczyciel Gimnazjum i Liceum im. Juliusza Słowackiego w Czortkowie). Z zamiłowaniem pracował w organizacjach krajoznawczych, był autorem przewodników po województwie tarnopolskim. Redagował stworzony przez siebie "Znicz Podola" (organ Podolskiego Towarzystwa Krajoznawczo-Turystycznego), działał na rzecz restauracji XVI-wiecznego czortkowskiego zamku.



Po doprowadzeniu do częściowej restauracji zabytku, w murach zamkowych założył Muzeum Krajoznawcze, archiwum i schronisko wycieczkowe.



Ekspozycja harcerska w zorganizowanym staraniem Józefa Opackiego Muzeum w Czortkowie

Hufiec czortkowski, z którym Józef Opacki związał znaczną część swojego życia, należał do najstarszych i najprężniej działających ośrodków Chorągwi Lwowskiej. Józef Opacki wstąpił do pierwszej jednostki skautowej w Czortkowie, I Drużyny Skautów (później Harcerzy) im. Zygmunta Sierakowskiego. W latach 1920-1922 był przybocznym komendanta hufca w Czortkowie. Do listopada 1922 roku pełnił funkcję komendanta I Drużyny Harcerzy im. Zygmunta Sierakowskiego. Od kwietnia 1922 r. przodownik [W 1927 roku stopień przodownika zniesiono; został on zastąpiony stopniem podharcmistrza]. W maju 1924 r. mianowany podharcmistrzem. [W roku 1927 instruktorzy, którzy mieli przyznany stopień podharcmistrza automatycznie zostali uznani za harcmistrzów]. W latach 1923-25 kierownik Wydziału Organizacyjnego Komendy Męskiej Chorągwi Lwowskiej. Od jesieni 1925 do 1928 roku ponownie drużynowy I DH. Prowadził obozy drużyny, np w 1928 r. - obóz wędrowny po Podolu. Od roku 1923 członek komendy hufca, aktywnie działał w komisjach prób na stopnie harcerskie.

W 1929 roku poślubił harcerkę, Helenę Jurasek.



Po pewnej przerwie w czynnej działalności organizacyjnej, w styczniu 1936 roku objął funkcję hufcowego. W latach 1936-1939 komendant hufca w Czortkowie; od września 1937 do wybuchu wojny członek Komendy Lwowskiej Chorągwi Harcerzy (kierownik Wydziału Kształcenia Starszyzny; w 1939 r. członek Komisji prób na stopień podharcmistrza i wizytator KCh).

Dr Jan Dobrucki: "Profesor Opacki był dla nas Czortkowian, wzorem. Wszyscy harcerze uwielbialiśmy go." [Jarosław Abramow-Newerly, Granica Sokoła, Warszawa 2001, s. 142]



Józef Opacki (w środku) w gronie instruktorów Chorągwi Lwowskiej

**Ryszard Wolwowicz- SZKIC HARCERSKI ( fragment „Wspomnień weterana) http://www.zhp.sanok.osti.pl/historia/szh.html** „ ...Niedługo po otrzymaniu nominacji drużynowego, zostałem powołany na kurs i obóz podharcmistrzowski Komendy Lwowskiej Harcerzy. Odbył się on w Postołówce nad Zbruczem w sierpniu 1937 r., trwał 23 dni i był kierowany przez hm Józefa Opackiego. Powołanie na ten kurs było wyrazem szczególnego wyróżnienia. Liczyłem sobie wówczas zaledwie 16 i 1/2 roku, a był to wiek, który nie upoważniał do funkcji i stopni instruktorskich. Przybyłem jednak do owej kresowej Postołówki, kurs pomyślnie zaliczyłem, a 25 sierpnia 1937 hm. J. Opacki wpisał uroczyście do mojej Książeczki przyznanie najwyższego stopnia młodzieżowego: Harcerza Rzeczypospolitej. Po dalszej nienagannej służbie i po osiągnięciu stosownego wieku miałem uzyskać stopień podharcmistrza. Kurs podharcmistrzowski był dla mnie ukoronowaniem wszystkich harcerskich szkoleń. Komendant Józef Opacki „Mohort" był wybitną jednostką wśród instruktorów. Harcerz i pedagog, człowiek wielkiej kultury i ludzkiej życzliwości, żarliwy miłośnik przyrody i wielki patriota. Swoje umiejętności i przemyślenia przekazywał uczestnikom kursu w sposób tak sugestywny, że utrwalały się w pamięci bez konieczności zapisu w notatkach. W pracach kursowych hm. J. Opackiemu sekundował oboźny hm. Wilhelm Słaby [...] Pamiętam wykłady w świetlicy charakterystycznej stanicy Korpusu Ochrony Pogranicza, gawędy przy ognisku, zebrania przy wysokim maszcie z flagą państwową w celu odbycia wspólnej modlitwy, odczytywanie rozkazu dziennego, wysłuchiwanie krótkich poleceń komendanta lub oboźnego. Pamiętam spacery wzdłuż brzegów Zbrucza i widok pierwszych żołnierzy radzieckich na drugim brzegu. Pamiętam śpiewy miejscowej ludności, wędrówki w poszukiwaniu prastarych reliktów na cmentarzach, w świątyniach i zapadłych w ziemię chatach. Pamiętam starannie przeprowadzony końcowy egzamin, nadanie imienia obozowego, dokonanie wpisu do kronik i książeczek służbowych. Wracałem z Kresów, po zaczerpnięciu powietrza w krainie pięknej geograficznie i historycznie, po braterskich rozmowach z ludźmi dobrymi i mocnymi, po zaczerpnięciu wiedzy z krynicy harcerskich doświadczeń. Dziś sądzę, że wszystkie sukcesy mojej drużyny miały swoje źródło w tym niezwykłym trafie, że przed moją dwuletnią kadencją skierowano mnie do Postołówki."

[Wspomnienie o Postołówce reżysera Tadeusza Jaworskiego:] [...] w Postołówce był słynny obóz szkoleniowy dla wyższej kadry harcerskiej. Położony w bajecznym miejscu, na skraju Miodoborów, naszego dziewiczego boru z miodem, jak sama nazwa wskazuje, bo w tym mateczniku były jeszcze barcie dzikich pszczół i bartnicy wybierali z nich miód jak przed wiekami [...]. [Postołówka] słynęła z rygoru [...] Tam szkolili się sami przyboczni, drużynowi i ćwiki." [Jarosław Abramow-Newerly, Granica Sokoła, Warszawa 2001, s. 114]



Według relacji W.Słabego (Adam Sławski, //Obszar wschodni// [w:] //Szare Szeregi. Harcerze 1939-1945//, t.II //Materiały, relacje//, Warszawa 1988, s.15-16), hm. Józef Opacki, ps. "Prus", potem "Opat", „energiczny i sprawny organizator, komendant hufca w Czortkowie” zaczął organizować podziemne harcerstwo już 21 września 1939 r., tworząc z niego konspiracyjną organizację wojskową (Polska Organizacja Walki z Wrogiem). Opacki nawiązał osobisty kontakt z ośrodkiem lwowskim i w lutym 1940 r. przyłączył swoją POWW do Szarych Szeregów, przyjmując stanowisko hufcowego. Hufiec obejmował także drużyny pograniczne województwa tarnopolskiego. Harcerska konspiracja w Czortkowie, co było ewenementem w chorągwi lwowskiej, przez cały czas okupacji trwała nieprzerwanie pod tym samym dowództwem, właśnie hm. Józefa Opackiego. [Jerzy Węgierski, //Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol//, Kraków 1996, s. 216.]

Bronisław Łoziński: "W listopadzie 1939, po udziale w wojnie obronnej, dotarłem do rodziny w Czortkowie. Wkrótce nawiązałem kontakt z profesorem Józefem Opackim, z którym łączyły mnie bardzo przyjazne stosunki z lat pracy harcerskiej. Organizował on w Czortkowie konspiracyjną organizację wojskową i zaprosił mnie do współpracy, co przyjąłem z entuzjazmem. W tym okresie skoncentrowaliśmy sie na werbunku oraz zbieraniu informacji o działalności NKWD i osobach kolaborujących z władzami sowieckimi." "Karta 1991 nr 5. Warto przypomnieć, że Czortków zasłynął w okresie okupacji próbą wywołania antysowieckiego zrywu. Tzw. powstanie czortkowskie wybuchło wieczorem 21 stycznia 1940 r. Celem było opanowanie więzienia i koszar, by zdobyć broń, oraz poczty, szpitala i stacji kolejowej, by przebić się (wykorzystując transport kolejowy) przez Zaleszczyki do Rumunii, przekraczając nieodległą granicę [Czortków leżał niespełna 40 km od granicy rumuńskiej]. Uznano, że akcja ma widoki powodzenia, bowiem część wojska sowieckiego wysłano na front fiński. Wśród organizatorów i dowódców wymieniane są nazwiska przybyłych ze Lwowa oficerów: por. Kowalskiego i ppor. Woszczyńskiego bądź Felicjana Malawskiego z Czortkowa. Akcja skończyła się niepowodzeniem. Mimo zajęcia zaplanowanych punktów, nie zdobyto broni, a po kilku godzinach Rosjanie opanowali sytuację i nastąpiły aresztowania. [Jerzy Węgierski, //Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol//, Kraków 1996, s. 215] Należy dodać, że przygotowania do zbrojnego wystąpienia odbywały się poza wiedzą Józefa Opackiego, zatem nie odpowiadał on za braki organizacyjne planów powstańczych.

Bronisław Łoziński: opisał we wspomnieniach kontakt z Heweliuszem Malawskim, który miał go poinformować o przygotowaniach powstańczych. "Ogromnie zaniepokojony zaistniałą sytuacją, pomimo wielkiej zawiei śnieżnej i rozu, udałem się natychmiast do Opackiego, aby powiadomić go o wszystkim. Profesor był przerażony ta wiadomością i uważał, że jest to albo jakaś prowokacja albo też lekkomyślna inicjatywa Gizka Malawskiego. Plecił mi, abym jak najprędzej udała sie do niego i powołując się na >>najwyższy autorytet władzy polskiej<< zabronił mu stanowczo organizowania jakiejkolwiek akcji zbrojnej. Dwa dni zajęła mi inwigilacja w rejonie mieszkania Malawskiego, gdyż obawiałem się wchodzić do niego, aż w niedzielę udało mi się złapać go na ulicy. Powtórzyłem otrzymane zlecenie i ostrzegłem przed natepstwami tego szaleńczego planu. Malawski odpowiedział mi, że nawet gdyby chciał odwołać powstanie, to niestety jest już za późno."

W ostatniej dekadzie listopada 1940 r. w Czortkowie za sprawą Opackiego, zaczęło się ukazywać pisane na maszynie czasopismo „Ogniwo”, urzędowy organ „normujący sprawy organizacyjne i pr[ogra]mowe hufców, drużyn i zastępów”. W listopadowym numerze „Ogniwa” organizacja czortkowska występowała jako Polska Organizacja Walki z Wrogiem. Zarazem pisano: „Do walki (…) i my szare szeregi naszej organizacji (…) przystępujemy”. Historyk konspiracji na Kresach Południowo-Wschodnich Jerzy Węgierski uznał, „że zewnętrzna nazwa organizacji – POWW – była kryptonimem, za którym kryły się Szare Szeregi, choć pisane małą literą". [Jerzy Węgierski, //Lwowska konspiracja harcerska 1939-1949//, „Rocznik Tarnowski" 1995/96, s. 63]

W Czortkowie hm. Opacki pełnił funkcję Obwodowego Delegata Rządu na Kraj. Jego wielostronna aktywność, a zarazem skuteczność i dbałość o zachowanie konspiracji muszą budzić podziw. Po wkroczeniu Niemców został aresztowany i przez 3 miesiące więziony (26 lipca-12 września). Po zwolnieniu przez pół roku pracował jako robotnik fizyczny przy rozbiórce budowli zniszczonych w czasie działań wojennych. Przez część 1942 roku uczył w szkole kupieckiej. 11 listopada 1942 roku podczas próby aresztowania przez gestapo zbiegł i dwa lata ukrywał się. Organizował i prowadził tajne nauczanie. Był żołnierzem AK, a po wkroczeniu Amii Czerwonej w działał w organizacji NIE. Od 1944 r. Opacki wydawał czasopisma „Informator Podolski”, a w 1945 także „Ekspress Podolski” z podtytułem „Wolność Niepodległość Całość” oraz „Strażnicę Kresową” z podtytułem „Wolność i Niepodległość”. To ostatnie czasopismo ukazywało się później na Górnym Śląsku do połowy 1946 r. Zachowały się egzemplarze wszystkich tych trzech czasopism.

Po wyparciu Niemców przez Armię Czerwoną organizował szkolnictwo i kierował szkołą średnią. W 1945 roku Józef Opacki przybył do Gliwic i objął funkcję kierownika Archiwum Urzędu Miejskiego, a następnie kierował Wydziałem Kultury i Sztuki Starostwa gliwickiego. Nie zaprzestał działalności podziemnej w ramach organizacji Wolność i Niezawisłość. Opacki (ps. „Mohort”) nadal zajmował się wydawaniem prasy niepodległościowej w Zabrzu i Gliwicach. W archiwum gliwickim spotykali się działacze konspiracji poakowskiej, odbyła się tam nawet jedna z ważnych odpraw dowództwa WiN.





[Zdjęcia stanowią własność Rodziny Józefa Opackiego - J.J.-J.]

dr **Adam Dziuba**, fragmenty maszynopisu przygotowanej do druku pracy: [skrótów dokonała JJJ, cel udostępnienia niewielkich fragmentów znacznie szerszego opracowania dra Dziuby stanowi ukazanie kontekstu działalności konspiracyjnej prowadzonej przez hm. Józefa Opackiego ; pominięto przypisy źródłowe i bibliograficzne, dlatego zainteresowani całokształtem organizacji WiN w Gliwicach muszą sięgnąć do tekstu Autora]
 * Polskie podziemie niepodległościowe** **w Gliwicach w latach 1945 – 1947** /w posiadaniu Autora/

// **Struktury Zrzeszenia WiN w Gliwicach** Od początku 1945 r. na tereny województwa śląskiego napływali konspiratorzy z Podokręgu Rzeszów. Część z nich przybyła w ramach zorganizowanej ewakuacji z rejonów, na których byli zagrożeni przez aparat bezpieczeństwa. Punktem ewakuacyjnym od czerwca t. r. kierował Józef Rzepka ps. „Krzysztof”, który wykorzystywał możliwości żołnierzy rzeszowskiego podziemia, ulokowanych w Tymczasowym Zarządzie Państwowym w Katowicach ( i innych instytucjach administracji państwowej). Przy pomocy zatrudnionych tam ludzi, Rzepka kierował napływających z Rzeszowszczyzny członków podziemia do różnych miejscowości województwa śląskiego i zapewniał im pracę. W ten sposób na terenie województwa śląskiego znalazły się kadry konspiracyjne, które niebawem posłużyły do budowy struktur Okręgu Śląsko – Dąbrowskiego WiN. Powstawały one od października 1945 r. Funkcję prezesa Okręgu (WiN założono jako podziemny ruch polityczny, nie organizację wojskową, dlatego obowiązywała tytulatura cywilna) objął ppłk Stefan Musiałek „Łowicki”, „Kulesza”. Pod koniec października 1945 r., po odprawie, z kierownictwem Obszaru Południowego WiN, na której otrzymał wytyczne do dalszej działalności, przyjechał na Śląsk. Zamieszkał w Gliwicach przy ul. Kotkiewicza […] W województwie śląskim istniała już szkieletowa siatka WiN, składająca się wówczas z trzech rejonów, grupujących po kilka powiatów. Jako jeden z pierwszych powstał rejon gliwicki, kierowany przez Franciszka Langa „Lamparta”. Uchodził za najlepiej zorganizowany i mający największe osiągnięcia w pracy informacyjno – wywiadowczej. Teren rejonu dzielił się na rady (obwody), które utworzono w Gliwicach, Koźlu i Zabrzu. […]

Specyficzną organizacją konspiracyjną, działającą niemal wyłącznie w środowisku przesiedleńców z województw wschodnich dawnej Rzeczypospolitej był Eksterytorialny Obszar Lwowski WiN i podległe mu Okręgi: Lwowski i Tarnopolski. Kadry dowódcze Obszaru wywodziły się z organizacji „Nie” funkcjonującej w okresie październik 1944 – grudzień 1945 na terenie kresów wschodnich II Rzeczpospolitej. Po decyzjach dotyczących granic Polski, które zapadły w Poczdamie, a także wobec narastających sowieckich represji i zagrożenia polskiego podziemia na kresach południowo – wschodnich, komendant Obszaru Lwowskiego „Nie” ppłk Jan Władyka ps. „Janina”, w sierpniu 1945 r. wydał polecenie rozpoczęcia likwidacji struktur Obszaru. Równocześnie ppłk Władyka nakazał ewakuację kadr na ziemie zachodnie Polski. Ewakuacja większej części żołnierzy lwowskiej siatki „Nie” nastąpiła od września do końca grudnia 1945 r. Przerzucono ich do Polski bez większych aresztowań i dekonspiracji. W tym samym czasie do Polski wyjechali również członkowie konspiracji tarnopolskiej – także unikając większych zagrożeń. Jako jeden z ostatnich – w grudniu 1945 r. - opuścił dotychczasowy teren swojej działalności kpt. Bronisław Żeglin ps. „Ordon”, komendant siatki „Nie” w Okręgu Tarnopolskim. Okręgi podlegające Obszarowi Lwowskiemu podjęły po ewakuacji aktywne działania na terenach, na których się znalazły, przede wszystkim Górnym i Dolnym Śląsku. Po uzyskaniu łączności z kierownictwem Zrzeszenia WiN znalazły się w strukturach poakowskich, otrzymując przy tym status organizacji eksterytorialnych – ich siatki funkcjonowały obok terytorialnych struktur WiN. Zachowano przy tym podziały organizacyjne i nazewnictwo wywodzące się jeszcze z terenów Wschodniej Polski, niezależnie od miejsca, w którym osiedlili się członkowie organizacji. W ten sposób żołnierze jednego rejonu mogli być rozproszeni w kilku miejscowościach na Śląsku, a w jednym mieście mogło obok siebie niezależnie funkcjonować kilka struktur lokalnych, podlegających sztabom kilku rejonów .[...]. W województwie śląskim rozwinęła się przede wszystkim działalność Eksterytorialnego Okręgu Tarnopolskiego WiN (dalej EOT), szczególnie w rejonie Gliwic, Bytomia i mniejszych miejscowości na obszarach przedwojennej rejencji opolskiej. Tereny te były również penetrowane przez działaczy Eksterytorialnego Okręgu Lwowskiego WiN, jednak ich aktywność skupiła się zwłaszcza na Dolnym Śląsku. Z badań Jerzego Węgierskiego wynika, że EOT był organizacją o charakterze wojskowym. Wydawano w nim rozkazy awansowe, nadawano odznaczenia, gromadzono broń, prowadzono wywiad dotyczący WP i wojsk sowieckich. Przewidywano likwidację „osób szkodliwych” przez specjalne komórki egzekucyjne. Faktycznie aktywność EOT skoncentrowała się na propagandzie oraz gromadzeniu i opracowywaniu informacji z dziedziny politycznej i wojskowej. Istniała komórka legalizacyjna produkująca fałszywe dokumenty. Nieliczne akcje zbrojne nosiły charakter samowoli i były surowo zakazane przez Żeglina. [...] Pod koniec stycznia 1946 r. Żeglin zwołał na odprawę do Gliwic swoich oficerów sztabowych. W budynku „Domu Książki”, uporządkowano sprawy organizacyjne i omówiono zasady finansowania działalności EOT. [...] W samych Gliwicach utworzono sieć placówek. [...] Podsumowanie przeszło półrocznej działalności EOT omówiono na kolejnej naradzie sztabowej w lipcu lub sierpniu 1946 r. Odbyła się ona w archiwum Zarządu Miasta Gliwice, gdzie szef komórki propagandowej EOT Józef Opacki ps. „Mohort" zorganizował Archiwum Śląskie. Odprawa trwała około dwóch godzin. Żeglin omawiał przekazywanie ludzi pomiędzy poszczególnymi komórkami, nalegał na jak najszybsze nawiązywanie kontaktów z niezorganizowanymi członkami byłej konspiracji tarnopolskiej. [...] Struktury EOT zostały spenetrowane przez agenturę UB, a następnie rozbite we wrześniu 1946 r. Komendant Okręgu, po zorientowaniu się w sytuacji, polecił wszystkim podwładnym ukrycie się na własną rękę. [...]. Prawie całkowicie zamarła działalność konspiracyjna i nie została już podjęta., tym bardziej że większość oficerów sztabowych ujawniła się w ramach amnestii w 1947 r. //

26 września 1946 r. Józef Opacki został aresztowany i skazany na 8 lat więzienia (później zmniejszono karę do 3,5 roku więzienia). Wyrok odbywał m.in. we Wronkach.

Po przełomie 1956 roku ponownie podjął działalność harcerską, jako współpracownik komendy Hufca Gliwice (m.in. był wizytatorem KH, swoim doświadczeniem wspierał odradzające się środowiska harcerskie).



Fragment kroniki 3 Żeńskiej Drużyny Harcerskiej działającej przy Liceum Pedagogicznym w Gliwicach z marca 1958 roku z opisem części biegu na ochotniczkę i wizytacji hm. Józefa Opackiego zamykającej okres próbny drużyny.

Aleksander Nawarecki, Nekrolog: Ireneusz Opacki, "Pamiętnik Literacki" 20006 nr 1, s. 269-275. Irena Kozimala, Lwowska Chorągiew Harcerzy ZHP w latach 1921-1939, Przemyśl 2007, s. 398, Kazimierz Jarzembowski, Ludmiła Kuprianowicz, Harcmistrzynie i harcmistrze Związku Harcerstwa Polskiego mianowani w latach 1920-1949, Kraków 2006. Jerzy Węgierski, //Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol//, Kraków 1996, s. 270, 286; Tomasz Balbus, //Ludzie podziemia AK-WiN w Polsce południowo-zachodniej (1945-1948)//, t. 2,Wrocław 2004 s. 394-397 Jerzy Węgierski, //Armia Krajowa w okręgach Stanisławów i Tarnopol//, Kraków 1996 Jerzy Węgierski, //Lwowska konspiracja harcerska 1939-1949//, „Rocznik Tarnowski" 1995/96 Piotr Młotecki "Szron", Powstanie w Czortkowie, "Karta" 1991, nr 5