KIHAM

=Krąg Instruktorów Harcerskich im. A. Małkowskiego= =- KIHAM Gliwice=

Początki
W pierwszych dniach października 1980 r. ze środowiska lubelskich „Zawiszaków” dotarła do Gliwic informacja o zapowiedzianym spotkaniu instruktorów warszawskich. W ten sposób instruktorka szczepu „Sokół”, phm. Joanna Januszewska w dniu 9 października 1980 r. znalazła się – w charakterze obserwatora - na zbiórce podczas której ukonstytuował się w Warszawie Środowiskowy Krąg Instruktorski. Za cel swego działania członkowie warszawskiego kręgu uznali odnowę moralną ZHP, przywrócenie społecznego charakteru pracy w ZHP i zasady wychowania własnym przykładem oraz upowszechnienie metodyki harcerskiej. Apel kręgu głosił: „Podejmując służbę instruktorską, mieliśmy świadomość tego, czym dla nas i dla młodzieży jest harcerski styl życia. Jednak styl taki, jaki chcielibyśmy tworzyć nie współbrzmi z atmosferą i warunkami, jakie panują w Związku. Przytłacza nas zakłamanie, centralizm i akcyjność działań organizacji oraz ciągły kontredans metodyczno-organizacyjny. Łamanie zasad statutowych, Karty Instruktora i Prawa Harcerskiego zachwiało autentyczność wychowawczej atmosfery i pogrąża Związek w molochu biurokracji.(...) Dlatego też grono instruktorów Chorągwi Warszawskiej ZHP, z własnej inicjatywy zawiązało Środowiskowy Krąg Instruktorski, (...) Powołajcie podobne kręgi. Nawiążcie z nami kontakt. Czekamy na Was...”. Obok bodźca, jakim stał się przykład warszawski, na atmosferę w Gliwicach wpłynęła odbywająca się już październiku konferencja sprawozdawczo-wyborcza hufca. Oddolnie zaznaczył się ruch w środowisku harcerzy starszych, zainspirowanych atmosferą sierpniowego powiewu wolności oraz w silnych szczepach harcerskich przy szkołach podstawowych, w których kontestowano wprowadzone odgórnie po 1973 r. zmiany. W wyniku wyborów dotychczasowy etatowy komendant hufca nie wszedł do Rady Hufca. Władze partyjne nie przeoczyły wniosku, który padł z sali, by zamiast >>Bohaterów Pracy Socjalistycznej<< chorągwi patronowali >>Bohaterowie Ziemi Śląskiej<< (Donoszono o tym gorszącym fakcie w sprawozdaniu o sytuacji na terenie województwa katowickiego dla partyjnych władz wojewódzkich). Ewenementem na skalę Chorągwi Katowickiej był fakt, że nowy komendant hufca Gliwice, hm. Andrzej Jaśniok, inżynier zatrudniony w kopalni, podjął się pełnienia obowiązków społecznie. W chorągwi komendanci dużych hufców byli rutynowo pracownikami etatowymi. Wydarzenia tymczasem potoczyły się szybko. Na spotkaniu w Warszawie w dniach 25 i 26 października powołano Porozumienie Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego, przyjmując za wspólną płaszczyznę programu odnowy harcerstwa „List otwarty instruktorów ZHP ze środowiska krakowskiego”. Zaapelowano o tworzenie Kręgów Instruktorów Harcerskich im. A. Małkowskiego, za wzór przyjmujących model kręgu warszawskiego. Pod apelem z 26 października, jako przedstawiciele Śląska, podpisali się instruktorzy XXI Kadrowego Szczepu „Omega” z hufca Katowice oraz instruktorzy z hufca Gliwice: phm Joanna Januszewska i pwd Dariusz Korczyński. Kilka dni później (30 października) odbyła się w Gliwicach zbiórka założycielska Środowiskowego Kręgu Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego, a na początku listopada wybrano Radę Kręgu i przyjęto nowych członków. Przewodniczącym KIHAM - Gliwice został pwd Jerzy Wajman, a w skład Rady weszli: phm Mirosław Rymar, phm Jerzy Jankowski, phm Mieczysław Koszka, phm Januszewska, pwd Krystian Skorupa. (Chętnie używany skrót "poważnej", oficjalnej nazwy kręgów im. Małkowskiego powstających wówczas w Polsce, przyjęty został po części dlatego, że brzmiał zabawnie, żeby nie powiedzieć "luzacko". Intuicyjnie widziano w nim sposób na zdystansowanie się od wtłoczonego w nomenklaturę partyjną, nadętego "aparatu" urzędniczego ZHP) 22 listopada 1980 r. na zbiórce w Warszawie „Porozumienie Instruktorów” przekształciło się w Porozumienie Kręgów Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego. Uchwalono Zasady Porozumienia, pod którymi podpisali się przedstawiciele 10 istniejących już kręgów, w tym z terenu Śląska – przedstawiciele KIHAM Gliwice, a także seniorzy – przyjaciele Porozumienia ze Stanisławem Broniewskim - „Orszą” na czele. Do wybranej Rady Porozumienia, na czele której stanął hm. Stanisław Czopowicz weszła Joanna Januszewska. W Zasadach Porozumienia największy nacisk położono na konieczność wychowania poprzez osobisty przykład instruktora przestrzegającego Prawa Harcerskiego, przywrócenie harcerskiej metodyki i kultywowanie tradycji ruchu harcerskiego, jako ważnego czynnika, kształtującego wzór osobowy harcerza.

Za główne zadanie kręgu uznano podjęcie akcji kształcenia drużynowych. Niezwłocznie zapoczątkowano kurs śródroczny. Jego etapem było zimowisko kursowe w Pniewach







.







Uczestnicy kursu, wraz z reprezentacjami szczepów gliwickich wzięli udział w organizowanym przez Hufiec Warszawa-Mokotów Rajdzie Arsenał' 81

Wobec charakterystycznej dla okresu posierpniowego potrzeby kontaktów, zbliżenia, chęci poznawania nowych środowisk, postawy szukania tego, co łączy - tak różnej od izolowania się w okresie poprzednim - na „zapoznawcze” czy też informacyjne spotkanie przedstawicieli ośrodków „odnowy harcerstwa”, jakie odbyło się 10 stycznia 1981 r. w Gliwicach, przyjechali: Maria Furmanek z Opola, Bohdan Żarski z Komisji Historycznej Hufca Piekary Śląskie, Wojciech Poczachowski (31 HDW) i Marek Wójcicki (8 KDH) z Katowic oraz Maurycy Drubny z 3 Szczepu w Bytomiu.

Harcerze starsi i młodzi instruktorzy bardzo silnie przeżywali wydarzenia w kraju, solidarnościową, sierpniową rewolucję. Widziano w niej próbę wybicia się na pewien etap suwerenności. Kult bohaterów Szarych Szeregów, powszechny w autentycznie pracujących środowiskach przed Sierpniem, tworzył w środowisku harcerskim dążenie do wzięcia czynnego udziału w przeobrażeniach dokonujących się w kraju. A jednym z najbardziej spektakularnych symboli nowych czasów był odwrót od dotychczasowej praktyki usuwania życia religijnego ze sfery publicznej. Wobec tej nowej sytuacji władze ZHP zachowywały znaczną "wstrzemięźliwość", żeby nie rzec oportunizm. W referacie Naczelnika ZHP Andrzeja Ornata na posiedzeniu RN ZHP 19 czerwca 1981 r. padły słowa stanowiące wykładnię „tolerancji” wobec przekonań religijnych: „indywidualna obecność harcerza czy instruktora w miejscu kultu religijnego w mundurze nie jest sprzeczna ze świeckim charakterem organizacji (...). Nie oznacza to jednak, iż miejsca pracy harcerskiej, miejsca obozowania staną się miejscami obrzędów religijnych. Jednostki harcerskie nie mogą być organizatorami praktyk religijnych i miejscem kultu religijnego. Nie mogą również z ceremoniałem i w szyku brać udziału w takich uroczystościach”. Taka interpretacja nie rozwiązywała kwestii organizacyjnych „indywidualnej” obecności w „miejscu kultu” większej liczby harcerzy na raz, lub sposobu zapewnienia udziału we mszy podczas obozów zlokalizowanych w pewnej odległości od kościoła, skoro doprowadzenie harcerzy przez kadrę musiało być już „organizowaniem praktyk religijnych”. Tymczasem to, co było do przyjęcia w latach 70. teraz, po zachłyśnięciu się atmosferą wolności, ludziom młodym zupełnie nie mogło wystarczyć. A zatem nie było zrozumienia dla działań ostrożnych, udawania, że młodzież, która wyraziła chęć pójścia do kościoła, poszła wbrew woli kadry, czy czynienie wyjątku od zasady wychodzenia poza teren obozu w pełnym umundurowaniu. Oczywiście sformułowanie naczelnika Ornata nie mogło satysfakcjonować zwolenników powrotu do idei „służby Bogu i Polsce”, jako oczywistej wytycznej ruchu, nawiązującego do tradycji skautingu i przedwojennego harcerstwa. Zdecydowana większość harcerzy pochodziła przecież z rodzin wierzących, w rodzinach przeżywała niedawne emocje związane z wyborem Papieża – Polaka, w domach rodzinnych słuchała postulatów stoczniowców gdańskich z żądaniem obecności niedzielnej mszy w środkach masowego przekazu. Oczywiste, że oczekiwano od harcerstwa udziału w tym, co było ważne dla całego społeczeństwa. Dlatego sprawa powrotu symboli religijnych i obecności harcerzy w świątyniach nie była ani wynikiem akcji Kościoła, ani celem działania kadry harcerskiej jakoś szczególnie z Kościołem związanej. Na skutek sytuacji w latach minionych i w atmosferze posierpniowego „karnawału”, walka o dopuszczalność praktyk religijnych na obozach była tak oczywista (choć czasem też równie powierzchowna, wynikająca niejednokrotnie z młodzieńczej przekory), jak „moda” na pieśni legionowe czy żądanie powrotu tradycyjnych symboli harcerskich. Przykładem spontanicznego udziału harcerzy gliwickich (w znacznym stopniu uczestników kursów, prowadzonych przez KIHAM oraz harcerzy ze środowisk tworzących zaplecze Kręgu im. Malkowskiego) w uroczystościach patriotyczno-religijnych była msza na Placu Krakowskim w dniu 3 maja 1981 r., zamówiona przez „Solidarność” i NZS. Z inicjatywy hm. Juliusza Zająca nastąpiło wtedy poświęcenie sztandaru szczepu „Sokół”. Służba Bezpieczeństwa pilnie obserwowała nastroje społeczeństwa. W informacjach o stanie bezpieczeństwa szczegółowo odnotowywano zarówno nikły zasięg obchodów pierwszomajowych w różnych miastach, jak i przebieg uroczystości kościelno-narodowych z okazji 3 Maja. Msza zamówiona przez NSZZ "Solidarność" i NZS w dniu 3 maja 1981, odprawiona została na Placu Krakowskim. Po raz pierwszy od 1946 roku na taką skalę odbyły się publiczne obchody święta narodowego (a w PRL władze i milicja pilnowały, by flagi wywieszone na 1 maja przypadkiem nie pozostały i nie dekorowały ulic 3 maja). Przy takiej okazji nie mogło zabraknąć harcerzy, ale zarazem - co dziś młodym zapewne niełatwo zrozumieć - obecność umundurowanych harcerzy na "solidarnościowej" mszy była swego rodzaju wyzwaniem dla władz. Była zarazem czymś zupełnie precedensowym, bo w latach 70. jeśli harcerze uczestniczyli umundurowani we mszy, to tylko w bardzo zaufanym gronie, z dala od władz harcerskich, oświatowych i politycznych, zazwyczaj podczas nieoficjalnych wyjazdów. Oficjalnie uważano, że świeckość harcerstwa oznacza jego laicki charakter, a religijna postawa może być jedynie 'prywatna" i zaledwie "tolerowana".









Poświęcenie sztandaru "Sokoła". W poczcie od lewej: Barbara Januszewska, Henryk Mazurek, Ewa Góral, obok hm. Juliusz Zając W raporcie SB podano, że "harcerze gliwiccy poświęcili swoją chorągiew". W sprawozdaniu ze stanu bezpieczeństwa i porządku publicznego przerobiono tę informację i napisano, że harcerze chorągwi gliwickiej poświęcili swój sztandar (bo wiadomo, że święci się sztandary, a chorągiew to jednostka organizacyjna :D). A potem ten pasztet trafił na biurko I sekretarza KW PZPR i ów chwycił za telefon... W maju 1981 r. KIHAM Gliwice przeprowadził Akcję Specjalną „W służbie tradycji”. Ogłoszono Alarm Instruktorski Komendanta Hufca – którego zadaniem było: odnaleźć i zorganizować spotkanie z seniorami Harcerstwa, zebrać wiadomości dotyczące historii harcerstwa polskiego oraz gliwickich środowisk harcerskich, sporządzić zapis magnetofonowy lub autoryzowaną notatkę. Na łamach „Nowin Gliwickich” z inspiracji KIHAM ukazał się artykuł przypominający lwowskie początki polskiego skautingu. W harcówce Szczepu „Sokół” odbyła się wystawa pamiątek 70-lecia Harcerstwa. [A spisane wówczas relacje mają - jak można zauważyć - duże znaczenie dla rekonstrukcji dziejów harcerstwa gliwickiego i część z nich można znaleźć właśnie na tej stronie - JJJ]











Akcja letnia środowisk śląskich, skupionych w Kręgach im. A. Małkowskiego miała w 1981 roku dwie cechy dominujące. Po pierwsze – pojawiła się wyraźna tendencja do organizacji obozów samodzielnych, poza wielkimi zgrupowaniami, na których kadra etatowa zapewniała uczestnikom warunki podobne do kolonii pod namiotami. Oczywiście tylko niektóre środowiska mogły sobie ze względów kadrowych, na podjęcie takiego wyzwania pozwolić. Po drugie – nastawiono się na prowadzenie kursów instruktorskich.

Jako jedyny z hufca Gliwice samodzielny obóz stacjonarny poważył się zorganizować Szczep „Grunwald” – miejscem obozowania były Płoki. = I tu się bardzo ślicznie uśmiecham ;) = = = (w kierunku Bojkowa oczywiście)

Spora część instruktorów KIHAM Gliwice prowadziła latem kursy drużynowych w Łączy. Funkcję zastępcy komendanta zgrupowania w Łączy objął phm. Mirosław Rymar, kurs drużynowych starszoharcerskich prowadzili phm. Jerzy Jankowski, pwd. Krystian Skorupa oraz org. Waldemar Boehm (??). Kurs drużynowych młodszoharcerskich: phm. Joanna Januszewska, phm. Jan Skorupa, pwd. Anna Skorupa. Na zaproszenie komendantów, kursy łączańskie odwiedził i był na ognisku ostatni komendant Chorągwi Śląskiej Szarych Szeregów - Wojciech Niederliński.



Uczestnicy kursu drużynowych młodszoharcerskich "Bractwo Dębowego Liścia"



















Oboźni kursów drużynowych: Krystian Skorupa i Jan Skorupa

Wobec braku materiałów metodycznych zarówno w Katowicach, jak i w Gliwicach nastawiono się na przedruki dawnych podręczników i kolportaż wydawnictw innych kręgów. Działalność wydawniczą podjęło środowisko >>Ósemki<< katowickiej, prowadzonej przez phm. Marka Wójcickiego przy IX Szczepie Śląskich Orląt, drukując własny śpiewnik oraz wznawiając podręcznik Władysława Szczygła: //Jak prowadzić zastęp harcerski.// KIHAM Katowice wydał też przedruk słynnego podręcznika obozownictwa autorstwa Andrzeja Otrębskiego. W Gliwicach wznowiono //Harcerkę na zwiadach// Józefiny Łapińskiej oraz //Zwyczaje i obrzędy harcerskie// Tadeusza Kwiatkowskiego. Później ukazała się //Jednodniówka z okazji rocznicy śmierci A. i O. Małkowskich//.

Wśród działań podjętych przez kręgi Małkowskiego, najszerszy oddźwięk w całym kraju miał zorganizowany staraniem KIHAM Kraków Jubileuszowy Zlot w 70. rocznicę powstania Harcerstwa na ziemiach polskich, w dniach 18-20 września 1981. Świadomie nawiązywano do Zlotu w Spale w 1935 r. i zrywano z praktyką, stosowaną w okresie PRL, izolowania środowisk harcerskich. W trakcie zlotu, w którym uczestniczyło 5,5 tysiąca harcerzy, prowadzono rywalizację w ramach 6 regionalnych „zgrupowań” zlotowych, punktując wygląd biwaku i wyniki zwiadu szlakiem królewskim oraz biegu patrolowego. W swoim regionie konkurencję wygrał zastęp „Sokołów” z Gliwic. Szczególnie ważnym momentem zlotu było „ognisko siedemdziesięciolecia”, odbywające się w malowniczej scenerii naturalnego amfiteatru Skałek Twardowskiego. W trakcie tego ogniska padł apel do instruktorów o wyszywanie symbolu „10” na lilijce instruktorskiej, jako zobowiązania do przestrzegania w całej rozciągłości Prawa Harcerskiego









Kręgi im. A. Małkowskiego jednoznacznie opowiadały się za przemianami, których początkiem było powstanie ruchu społecznego „Solidarność”. Stąd wśród działań podejmowanych przez instruktorów i prowadzone przez nich drużyny był np. wyjazd do Gdańska na odsłonięcie Pomnika Poległych Stoczniowców, a także informacyjne spotkania przedstawicieli kręgów z sekcją nauczycielską NSZZ „Solidarność”. Chodziło w nich o poinformowanie środowiska nauczycielskiego o tym, w jakich kierunkach następuje odnowa organizacji, którą wcześniej w części szkół obserwowano, jako wychowującą według linii podyktowanej przez partię. Spektakularną deklaracją sympatii całego środowiska KIHAM-ów, była Harcerska Obsługa Zjazdu „Solidarności” w Gdańsku, jesienią 1981 r. Biuro organizacji Zjazdu zwróciło się do Rady Porozumienia z propozycją pracy zarobkowej dla harcerzy przy różnego rodzaju sprawach organizacyjnych. Rada tę propozycję przyjęła – deklarując jednak społeczny charakter swoich usług. Stąd ponad 60 instruktorów KIHAM w różnych momentach mogło się przypatrywać obradom Zjazdu. „Na sali obrad, w kuluarach, wszędzie, widać harcerskie mundury. Biegają, coś załatwiają, są zaaferowani, roznoszą materiały.” W obsłudze Zjazdu najwięcej było harcerzy z Trójmiasta, a także z Warszawy i Krakowa. Z Chorągwi Katowickiej przyjechała kilkuosobowa ekipa, a w niej Anna Michalik, Anna Gadomska i Paweł Wieczorek z Katowic oraz Maria Jankowska z Gliwic i Ilona Kącka ze Strzemieszyc. Podczas obu tur Zjazdu „Solidarności” harcerze zajmowali się opieką nad gośćmi z zagranicy, pomagali w pracy Biura Organizacyjnego i Sekretariatu Zjazdu oraz pracowni fotograficznej, brali udział w obsłudze poligrafii (przy okazji pojawiła się harcerska gazetka „Składacz na łowach”). Pełnili także służbę na sali obrad, roznosząc teleksy, formularze wniosków, informacje. Spektakularnym momentem było losowanie przez harcerkę pytań, podczas prezentacji kandydatów na Przewodniczącego Komisji Krajowej Ta eksponowana i rzucająca się z racji mundurów harcerskich służba w obozie „przeciwnika politycznego” budziła jawną wściekłość aparatu partyjnego, co owocowało złośliwymi komentarzami, także w prasie (Imputowano na przykład, że harcerki manipulują delegatami, dając znać, kiedy klaskać). W Kręgach im. Małkowskiego, powstałych na fali sierpniowej odnowy i identyfikujących się z wielkim ruchem społecznym, jakim stała się „Solidarność”, służba zjazdowa stała się powodem do dumy. Traktowano ją w stylu harcerskim, pracującym przy technicznej obsłudze towarzyszyła piosenka i dobry humor. Jawnie niechętne komentarze prasy partyjnej na temat roli harcerzy podczas Zjazdu, przyczyniły się do powstania żartu – „jedynie słusznej” propozycji przeprowadzenia wyborów władz związkowych „Solidarności”: „Zjazd w tajnym głosowaniu wybiera harcerkę. Harcerka losuje Przewodniczącego z worka z nazwiskami delegatów”. Na drzwiach pokoju 61 w „Olivii”, pełniącym obowiązki harcówki zjazdowej zawisła tabliczka: „Rzeczy niemożliwe załatwiamy od ręki, cuda zabierają nam trochę czasu”.



Coraz gorzej natomiast układały się stosunki środowisk KIHAM z władzami ZHP. W „Harcerzu Śląskim” opublikowany został głos instruktora, jasno wyrażającego swój brak zaufania do etatowych urzędników ZHP. Jacek Żelazny przypomniał, że poprzednia Rada Naczelna, której przewodniczył aktualny Naczelnik ZHP Andrzej Ornat, wyrażała stanowisko, że „nie można zaprzepaścić dorobku HSPS” i że Federacja SZMP jest „absolutnie konieczną płaszczyną porozumienia”. O kierownictwie instancji różnych szczebli napisał wprost: „Nie wierzę, aby ci ludzie zmienili nagle swe poglądy (...) ciągle odnoszę wrażenie, że ich metodą jest przeczekania i że ciągle wierzą, iż wrócą stare, dobre, spokojne czasy. (...)Można by powiedzieć, że wszyscy oni zostali wybrani w demokratycznych wyborach i to przez nas, ale tak wiele napisano już o tym, jak odbywały się różne konferencje, jak ustalano listy kandydatów i kto był wybierany (...) Dość powiedzieć, że na Zjeździe ponad 60% delegatów stanowili nauczyciele, zaś średnia wieku uczestników wynosiła 35-40 lat”. Zdaniem Żelaznego, sytuację uzdrowić mogłoby jedynie zwołanie Nadzwyczajnego Zjazdu ZHP. Ponieważ do takiej ewentualności było bardzo daleko, Porozumienie KIHAM postanowiło pójść drogą faktów dokonanych. W dniu 13 września Rada Porozumienia podjęła uchwałę wzywającą do przyjęcia w drużynach i szczepach roty Przyrzeczenia Harcerskiego o brzmieniu „Mam szczerą wolę całym życiem pełnić służbę Polsce, nieść chętną pomoc bliźnim i być posłusznym Prawu Harcerskiemu”. Wybór wersji „służbę Bogu i Polsce” albo „służbę Polsce” pozostawiono harcerzowi składającemu PH i jego rodzicom. Wkrótce stanowisko Rady Porozumienia poparły Chorągwie Krakowska i Warszawska. W dniu 6 grudnia, nad sprawą roty Przyrzeczenia debatowano w Gliwicach. Rada Hufca Gliwice podjęła uchwałę: „W chwili obecnej za niezbędną uważamy szeroką tolerancję wewnątrz Związku, której brak odczuwalny był w ostatnim okresie, a także wypracowanie zasad umożliwiających funkcjonowanie wewnątrz Związku tych wszystkich środowisk, które w imię pracy wychowawczej stosują tradycyjną rotę Przyrzeczenia Harcerskiego, określającą ponadczasowy, tradycyjny ideał harcerski. Do czasu rozwiązania formalnego tej kwestii uważamy za dopuszczalne funkcjonowanie wewnątrz hufca obu tekstów Przyrzeczenia Harcerskiego: statutowego i tradycyjnego, w zależności od decyzji środowiska”. Było to moment, gdy do ogłoszenia stanu wojennego zostało już do zerwania dosłownie parę kartek kalendarza. Jednak podjęta w warunkach swobody decyzja tworzyła nową sytuację. We wszystkich środowiskach zrzeszonych w KIHAM, a w ślad za nimi w kolejnych drużynach, odbierano odtąd przyrzeczenie „Mam szczerą wolę całym życiem pełnić służbę Bogu i Polsce...”. Fala deklaracji w sprawie powrotu do tradycyjnej roty Przyrzeczenia, płynąca ze środowiska KIHAM-ów, ale i spoza nich, spowodowała, iż Prezydium RN ZHP rekomendowało obradującej 12 grudnia 1981 roku Radzie Naczelnej projekt Uchwały nr 18, w której znalazł się ustęp odnoszący się do instruktorów, odrzucających tekst Przyrzeczenia z 1964 roku: „Odstępstwa traktujemy jako sprawę sumienia poszczególnych instruktorów. RN wyraża przekonanie, że rozwiązanie to, służące jedności Związku, nie zostanie potępione przez najbliższy zjazd, a problem roty Przyrzeczenia zostanie na nim definitywnie rozwiązany”. Obrady przerwał stan wojenny. Uchwała nr 18 nie została więc zatwierdzona, a po 13 grudnia 1981 roku władze ZHP nie tylko nie powróciły do koncepcji kompromisowego rozwiązania sporu o tekst Przyrzeczenia, lecz stosowanie tradycyjnej formuły traktowały jako argument przesądzający o usuwaniu z ZHP za „łamanie obowiązującego Statutu”. W marcu 1982 roku Naczelnik ZHP przedstawił ocenę sytuacji w ZHP, którą Bogusłąw Śliwerski jednoznacznie określił jako potwierdzenie „fundamentalistycznej postawy wobec KIHAM-ów, które obciążono całkowitą odpowiedzialnością za minione konflikty”. Naczelnik ZHP stwierdził: „Instruktorzy nie przestrzegający Statutu sami stawiają się poza Związkiem. Ich działalność bowiem, w obecnych warunkach musi być traktowana jako dążenie do pchnięcia części naszej młodzieży na drogę nielegalnego działania”. W ślad za takim stanowiskiem najwyższych władz ZHP, w Komendzie Chorągwi im. Bohaterów Pracy Socjalistycznej środowiska „kihamowskie” bardzo jednoznacznie określano jako antysocjalistyczne i inspirowane przez solidarnościową „ekstremę". Na posiedzeniu 26 czerwca 1982 r. Rada Naczelna ZHP podjęła decyzję o rozwiązaniu Rady Porozumienia i zawieszeniu działalności Porozumienia KIHAM. Według Kwatery Głównej Rada „spychała ruch KIHAM na pozycje ideowej i politycznej opozycji”, „prowadziła do wiązania KIHAM z siłami politycznymi, których cele były sprzeczne z zasadami ideowymi ZHP” . Okoliczności, w jakich decyzja zapadła, ukazują wypowiedzi w trakcie burzliwej dyskusji. Ostatecznie 22 głosy padły za rozwiązaniem Rady Porozumienia KIHAM, 17 – przeciw, wstrzymało się 11 osób. Główna Kwatera była przeświadczona, iż stosowanie tradycyjnej roty Przyrzeczenia Harcerskiego przesądzało o dążeniu do celów „sprzecznych z zasadami ideowymi ZHP”. W tej sprawie reprezentant Chorągwi Katowickiej deklarował: „Głosowałem na VII Zjeździe za Przyrzeczeniem w obecnym kształcie. Padło tu, na sali pytanie co mamy powiedzieć swoim dzieciom, jak im wytłumaczyć podjęcie takiej a nie innej decyzji? Niepokoją mnie takie pytania. Instruktor harcerski, wychowawca musi umieć wyjaśnić polskiemu dziecku wiele trudnych spraw. Musi umieć wytłumaczyć decyzje Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego z 13 grudnia i jej konsekwencje. To nieprawda, że jeśli dzisiaj RN podejmie decyzję o rozwiązaniu RP KIHAM rozpadną się również kręgi. Decyzja dotyczy bowiem tylko Rady Porozumienia (…). Jeśli kręgi są wierne idei harcerstwa (...) też zrozumieją tę decyzję i nadal starały się będą umacniać w organizacji”. Może przeceniał umiejętność urzędników komend ZHP „wyjaśniania wielu trudnych spraw”? A może po prostu liczono na izolację i pozbycie się kręgów innymi, bardziej skutecznymi niż „wyjaśnienia”, metodami. Takie stawianie sprawy musiało budzić obawy o chęć „przechwytywania” pozbawionych szerszych więzi środowisk. Bogusław Śliwerski słusznie ocenił, że decyzja miała charakter represyjny, ale „wbrew intencjom projektodawców nie zapobiegała tendencjom rozłamowym w ruchu harcerskim. O ile bowiem do tego momentu instruktorzy KIHAM podkreślali potrzebę pozostawania i działania w strukturach ZHP, o tyle w nowej sytuacji - >>wyrzucenie za burtę<< potwierdziło raz jeszcze, że siła opozycji rośnie wraz ze słabością władzy. Kręgi protestowały, nie przyjmując do wiadomości delegalizacji Rady Porozumienia”.

Wprowadzenie stanu wojennego stanowiło ważną cezurę w pracy harcerskiej. Wśród członków KIHAM-ów uwidoczniły się zasadniczo dwie postawy. Część instruktorów za priorytet przyjęła kontynuowanie pracy w swoich środowiskach, tak, by nie zagubić ideałów Sierpnia i tego, co udało się uzyskać na drodze „odnowy” harcerstwa. Stan wojenny zresztą nie stwarzał alternatywy – odejście z ZHP oznaczało brak możliwości legalnej, a więc zazwyczaj jakiejkolwiek, pracy z nieletnimi harcerzami. Sytuacja, jaka nastąpiła po wydarzeniach grudniowych na Śląsku, ukazywała natomiast nowe przestrzenie harcerskiej służby, pełnionej indywidualnie lub w zespołach (ale raczej nieformalnych, przyjacielskich). Było to np. składanie kwiatów pod bramą kopalni „Wujek”, dokumentowanie w fotografii realiów stanu wojennego i oporu społecznego, pomoc rodzinom internowanych, później dość szerokie włączenie się instruktorów i harcerzy starszych w kolportaż wydawnictw II obiegu. (Udział w kolportażu zazwyczaj wiązał się z pozaharcerskimi kontaktami, np. w ramach Niezależnego Zrzeszenia Studentów).

Inne działania wysunęły się na czoło aktywności grupy instruktorów będących dotąd członkami KIHAM, którzy w istniejącej sytuacji uznali czynny opór wobec stanu wojennego za najważniejsze pole swej służby. Mirosław Rymar, członek KIHAM Gliwice, tak tę decyzję wspominał: „Po ogłoszeniu stanu wojennego spotkaliśmy się z Jankiem Skorupą i moim instruktorem ze szczepu „Słowian” Emilem Motyką. Zaproponowałem stworzenie grupy oporu. Przyjęliśmy nazwę „Samodzielna Grupa Oporu”. Założeniem było działanie w trójkach. Nie zawsze i nie do końca było to przestrzegane i możliwe. Na rzecz kosztów działania przeznaczaliśmy dowolne sumy z własnych pensji. Kto ile mógł. (...). Decyzję podjęliśmy z potrzeby oporu wobec WRONY. Miała to być z założenia grupa akcji. Nie spotkań i wiecznych dyskusji, a przede wszystkim działań, które dodadzą ducha społeczeństwu; hasła malowane na murach, ulotki. To, co tzw. zwykły człowiek mógł zobaczyć. Potem doszedł sitodruk dla innych. Dostarczano nam sprzęt, a my organizowaliśmy lokal i drukowaliśmy (...) Duże wrażenie zrobiło hasło wymalowane w noc przed 1-Maja 82 na najwyższej ścianie ponad restauracją „Piast”. To tam gromadziły się zakłady i rozpoczynał pochód. Widziały napis tłumy. Inne miejsce to na skrzyżowaniu Wrocławskiej i Jagiellońskiej, gdzie jeździły tramwaje i od Wrocławskiej autobusy. Napis był na jakiś „WRONich tablicach”, nad murem okalającym Hutę 1-go Maja.(...).Te działania w których uczestniczyłem, o których wiedziałem, były prowadzone przez osoby wywodzące się z harcerstwa. Książki i inne wydawnictwa niezależne otrzymywałem najczęściej od brata Janka Skorupy. Samodzielną Grupę Oporu tworzyli w większości harcerze”.

Parę miesięcy po wprowadzeniu stanu wojennego działacze PZPR przechodzili do kontrofensywy. Na forum Komitetu Miejskiego PZPR w Gliwicach wyrażono przekonanie, że: „Walka o umysły i postawy młodzieży jest (...) walką o generalne pryncypia naszego ustroju i naszej państwowości”. W związku z tym priorytetem zapoczątkowano „proces oceny i weryfikacji kadry dydaktycznej i pedagogicznej w środowisku szkolnictwa wyższego i oświaty mający na celu odsunięcie od wpływu na młodzież szkół i uczelni wyższych wychowawców o (...) niewłaściwych postawach ideowych”. Działacze KM konkludowali: „Wyrażamy tu pogląd, że właśnie na tym odcinku pracy, która będzie skutkowała w wieloletnim cyklu dydaktyczno-wychowawczym, nie możemy jako Partia mieć wątpliwości, zarówno co do celu, jak i sposobu jego osiągania”. Sytuacja w szkołach i stan organizacji młodzieżowych stawały się tematem zebrań egzekutywy KM PZPR w Gliwicach, m.in. na początku marca 1982 r. Wnioski sprecyzował członek KM, Jan Rębacz: „Musimy rozpocząć wstępną pracę jeżeli nie w przedszkolu, to już w szkołach podstawowych Z zapisków prowadzonych podczas posiedzeń egzekutywy Komitetu Miejskiego widać, iż ścisła czołówka organizacji partyjnej w Gliwicach w sprawach harcerstwa potrafiła odnieść się jedynie do stanu sprzed 1980 r. Obiektem westchnień był tylko powrót do nieodległej przeszłości. Nawet po doświadczeniach lat 1980-81 nie zdawano sobie sprawy z wewnętrznych uwarunkowań „spustoszenia ideologicznego”, jakie dostrzegano w harcerstwie. Rozsypania się jednostek harcerskich w szkołach, gdzie członków ZHP pozyskiwano łamiąc zasadę dobrowolności, nie postrzegano wcale jako konsekwencji popełnionych błędów. Przyczynę widziano w „mąceniu” (niewątpliwie zwolenników „Solidarności”) i ofensywie „kleru”, który jakoby wręcz podporządkował sobie gliwicki hufiec. Sekretarz KW Lucjan Gajda informował: „Z kilku środowisk miejskich sygnalizowano zjawisko wzrostu zainteresowania i dążenie do uzyskania wpływu kleru na szczepy i koła (sic!) ZHP oraz na dzieci i młodzież harcerską. Podejmowane są próby zespolenia symboliki harcerskiej z kultem religijnym. Należy się spodziewać dalszego nacisku kleru i środowisk katolickich na ZHP, instruktorów, dzieci i młodzież harcerską”. W kontekście wydarzeń 1 – 3 maja 1982 r. stwierdzano: „Towarzysze negatywnie oceniają działalność programową organizacji młodzieżowych (...) Z niepokojem stwierdza się wzrastający wpływ kleru oraz sił antysocjalistycznych na młodzież”. W tym stanie rzeczy walka z „klerykalizacją” młodego pokolenia stawała się zadaniem palącym. W obliczu nadchodzącej akcji letniej ’82, w //Informacji o stanie przygotowań do wypoczynku letniego dzieci i młodzieży w Gliwicach// można było przeczytać: „Na placówkach kolonijnych i obozowych zachowana zostanie świeckość, a sprawy ew[entualnych] praktyk religijnych załatwiać muszą – zgodnie z porozumieniem episkopatu oraz MOiW, w ścisłym kontakcie z kierownictwem kolonii – miejscowe parafie, które każdorazowo będą zobowiązane do zapewnienia uczestnikom tych praktyk właściwej opieki i pełnego bezpieczeństwa. Kierownicy kolonii i obozów organizować będą - w każdą niedzielę i święto – atrakcyjne zajęcia turystyczne i sportowe, aby zapewnić dzieciom i młodzieży godziwy program o wysokich walorach poznawczych i wychowawczych”. Ponieważ trudno odczytywać słowa instrukcji, jako zwolnienie kadry od obowiązku realizacji „godziwego programu” w dni powszednie, stwierdzenia powyższe należało odbierać jednoznacznie jako nakaz utrudniania realizacji praktyk religijnych na koloniach i obozach. Jest to tym bardziej oczywiste, że za ewentualne doprowadzenie uczestników obozów i kolonii do kościoła miały wziąć na siebie odpowiedzialność miejscowe parafie, a nie kadra prowadząca placówki. Sytuacja na I turnusie obozów hufca Gliwice w Targoszowie stała się przedmiotem notatki służbowej, sporządzonej przez funkcjonariusza SB, w oparciu o informacje instruktora harcerskiego przy KW MO, będącego jednocześnie pracownikiem Wydziału IV Urzędu Spraw Wewnętrznych. Szczególnie wiele miejsca poświęcono w niej komendantowi jednego z podobozów, 19 letniemu pwd Jarosławowi Podworskiemu: „był najbardziej negatywną jednostką na całym zgrupowaniu – głosił powszechnie, że po 13 grudnia został aresztowany i zatrzymany w więzieniu w Gliwicach (...) J[est] t[o] osobnik b. negatywnie ustosunkowany do rządu PRL, chwalący się znajomościami wśród katowickiego kleru”. We wspomnieniach uczestnika obozu prowadzonego przez Podworskiego, zjawiskiem, które z zewnątrz łatwo mogło być postrzegane jako element wychowania opozycyjnego wobec rzeczywistości stanu wojennego, były przede wszystkim z zapałem śpiewane przez uczestników pieśni historyczne (np. Pieśń Konfederatów Barskich), piosenki wojskowe: ułańskie, legionowe oraz reprezentujące „repertuar” antyrosyjski i antysowiecki. W odniesieniu do II turnusu obozów w Targoszowie przedmiotem zainteresowania SB stała się msza polowa zorganizowana staraniem kadry obozów szczepów „Halny” i „Sokół”. Wydarzenie to znalazło odbicie w meldunkach tajnego współpracownika, pozyskanego przez katowicką SB i – co charakterystyczne – ulegało „cudownemu pomnożeniu” z meldunku na meldunek: „... na obozie harcerskim w Targoszowie, gdzie komendantem Zgrupowania był ob. Broniszewski, obozy organizowały msze polowe dla harcerzy pod kierunkiem instruktorów, co jest sprzeczne ze Statutem ZHP”







Poza organizacją akcji obozowej własnych szczepów i drużyn latem 1982 roku instruktorzy KIHAM Gliwice prowadzili w Łączy kurs drużynowych harcerskich "Jutrznia". (W składzie komendy: phm Joanna Januszewska, pwd. Jarosław Cichoń, pwd. Roma Kuszłeyko, org. Elżbieta Tumidajewicz) Ważne było i to, że kadra kursu wspierana była przez grono zaprzyjaźnionych harcerzy starszych i instruktorów, którzy pomagali w prowadzeniu ważniejszych przedsięwzięć obozowych (m.in. Pirat, Buba, Heniek Bill), którzy uczestniczyli w kursie ubiegłorocznym



Zastęp "Promyk" i kadra kursu



Rodzinne zdjęcie uczestników kursu



Raport zastępowych



Raport: Skargi, wnioski, służba...



Pod lipą: od lewej: oboźny kursu, pwd.Jarek Cichoń, phm. Aśka Januszewska, pwd Roma Kuszłeyko, Piotr Starosta "Buba", org. Ela Tumidajewicz

Powrót drużyny kursowej z kościoła - okazja do "dyskoteki na asfalcie" - widać radosną gotowość na twarzy oboźnego



W wolnych chwilach śpiewanki



Powrót z chatek - z plonami i łupami (?)





Dowodem zżycia uczestników kursu była jego kontynuacja, w postaci działalności pokursowej drużyny kadrowej "Jutrznia", którą prowadził Jarek Cichoń 9 września 1982 odbyła się zbiórka KIHAM Gliwice. Podjęto decyzję o dalszej działalności. Rozkaz KH zawieszający pracę Kręgów i wskazówki Rady Porozumienia wskazującej na niebezpieczeństwo manipulowania kręgami po rozwiązaniu Rady Porozumienia spowodowały, iż ostatecznie działalność członków Kręgu przestała wyrażać się w postaci oficjalnych zbiórek. Kontynuacja działań KIHAM przybrała charakter nieformalny, a głównym spoiwem i chyba jednym z najważniejszych owoców pracy gliwickiego Kręgu im. A. Małkowskiego były silne więzi przyjaźni i zaufania między instruktorami ze środowisk, które wcześniej czasem rywalizowały ze sobą, nie zawsze będąc otwarte na współpracę.





W 1983 roku jedną z najważniejszych inicjatyw instruktorów KIHAM Gliwice było włączenie się do ogólnopolskich przygotowań do "Białej Służby" - służby sanitarnej i porządkowej podczas pielgrzymki Jana Pawła II do Ojczyzny. W całym kraju, korzystając z kontaktów i przyjaźni łączących uczestników Porozumienia Kręgów im. A. Małkowskiego powstały Komisje Sprawnościowe BS. Na czele takiej komisji dla Śląska stanął hm. Paweł Wieczorek. Zaplanowane na maj dla wszystkich regionów sprawdziany gotowości do BS miały stanowić kwalifikację poszczególnych jednostek do służby podczas pielgrzymki.



Podczas spotkania niewielkiego grona instruktorów śląskich KIHAM-ów (Paweł Wieczorek, Ewa Urbańczyk, Joanna Januszewska) powierzono organizację sprawdzianu polowego dla harcerzy regionu śląskiego środowisku gliwickiemu. Sprawdzian, mający charakter biegu samarytańskiego odbył się w połowie maja w Łączy. (Organizatorzy: Aśka Januszewska; Bogda Denkowska - "Sokół"; Jarek Cichoń - "Jutrznia", "Huragan"; Darek Młotkowski "Halny". Za sprawy "logistyczne" w ośrodku związane z przyjazdem znacznej grupy harcerzy i zajęcia poprzedzające wymarsz na trasę biegu poszczególnych patroli odpowiadał Jarek Cichoń, mając do pomocy jako oboźnego Darka Młotkowskiego, trasę biegu i przeszkody zaplanowały Aśka Januszewska i Bogda Denkowska. Ponadto w organizacji poszczególnych przeszkód biegu samarytańskiego uczestniczyli: Roma Kuszłeyko, Mirek Kluz "Pirat", Piotr Starosta "Buba" i ..........Jacek Załuski?, .......???)











Wśród niewielu epizodów łączańskiego biegu samarytańskiego, jakie zachowały się w zawodnej pamięci, wymienić można niebezpieczeństwo, jakie zawisło nad Romą Kuszłeyko, na której punkcie patrole miały kolejny raz udowodnić, że mają odpowiednio zaopatrzoną apteczkę i potrafią udzielić pomocy. Tym razem w sytuacji, gdy "poszkodowanemu" wpadło coś do oka. Tylko niezły refleks uratował Romę przed kłopotami, gdy jedna z harcerek zdecydowanym ruchem wyciągnęła z apteczki wodę utlenioną i już przymierzała się do dezynfekcji .. . Jeden z punktów był za to nietypowy. Aby nieco złamać rutynę, jaką było przemieszczanie się z punktu do punktu, gdzie coraz to coś innego należało opatrywać, bandażować, przenosić, obsadę tej przeszkody stanowił cały dość liczny zastęp 3 ŻDH z "Sokoła". Młode wiekiem druhenki pozostawały widoczne z trasy biegu, przy rozbitym biwaku, ale wyraźnie z boku, poza szlakiem oznaczonym tropem. (Uczestnicy biegu wiedzieli, że w Łączy mogą spotkać biwakujących harcerzy spoza biegu na BS). Na znak "czujki", że zbliża się kolejny patrol, smarkule rozpoczynały wrzaskliwą kłótnię. Jej powodem była różnica zdań, co zrobić z koleżanką, która właśnie zasłabła i którą zbiorowym wysiłkiem, pociąganiem za różne części garderoby, łzami, prośbą i groźbą, ale w sposób mający niewiele wspólnego z zasadami udzielania I pomocy, stawiały na nogi. Trzeba tu powiedzieć, że dziewczynki bawiły się doskonale, improwizowały coraz śmielej i zmieniały się rolami przed nadejściem kolejnego patrolu. "Legenda" była taka, że pojechały bez opieki kogoś starszego na biwak, wszystko było dobrze, tylko teraz właśnie... kłopot. Tymczasem ukryta "w krzokach" instruktorka punktowała patrole za to, czy w ogóle zainteresowały się wrzaskliwym drobiazgiem z " innej imprezy", czy gotowe były stracić czas punktowany na biegu na pomoc "obcym" harcerzom (uczestnicy biegu samarytańskiego byli z różnych hufców, obowiązkowym elementem wyposażenia, który zarazem pozwalał rozpoznać się uczestnikom, były opaski z czerwonym krzyżem), jak zareagowały na jaskrawy brak wiedzy i odpowiedzialności "smarkatych".

Częstochowa 1983 - BS

.

CDN, CDN