Harcerstwo+gliwickie+w+latach+1945-46

Joanna Januszewska-Jurkiewicz

=Początki harcerstwa w Gliwicach= =po II wojnie światowej (1945-1946)=

Skomplikowana sytuacja powojenna wpływała na warunki, w jakich następowało rozpoczęcie działalności harcerskiej na całym Górnym Śląsku i, oczywiście, w Gliwicach. Organizacje harcerskie w konspiracji związane były ściśle z Państwem Podziemnym, a ich starsi członkowie byli żołnierzami Armii Krajowej, podobnie jak wielu spośród przedwojennych harcerzy i instruktorów. Wkroczenie na ziemie polskie Armii Czerwonej, przebieg i konsekwencje akcji „Burza”, powołanie w Moskwie (oficjalne ogłoszone w Chełmie Lubelskim) Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, jako konkurencyjnego wobec Rządu RP na emigracji ośrodka władzy, potem aresztowania akowców i członków Delegatury Rządu na Kraj przez sowiecki aparat bezpieczeństwa, tworzyły nową sytuację, bardzo odległą od tej wymarzonej, ujętej w słowa hymnu Szarych Szeregów: „I będziem Gmach budować w harcerskim twardym znoju, otworzym w nim podwoje dla Prawdy i Pokoju. I będzie Polska nowa, my będziem Polakami. I staniem w straż przed Gmachem Szarymi Szeregami." Straż przed gmachem „nowej” Polski objęli w pewnej liczbie sowieccy towarzysze, a przede wszystkim funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa, powołanego przez pochodzący z nadania Stalina rząd „lubelski”. Dla czołowych instruktorów Szarych Szeregów, Organizacji Harcerek, Hufców Polskich, będących zarazem oficerami AK, a niejednokrotnie działaczami Państwa Podziemnego, powstanie lubelskiego ośrodka władzy było uzurpacją, bowiem legalny rząd znajdował się w Londynie i reprezentowany był przez Delegata Rządu na Kraj oraz Krajową Radę Ministrów. Złożona w konspiracji przysięga wojskowa utrudniała wczesne przejście do jawnej działalności organizacyjnej. (Tę sytuację zasadniczo zmienił dopiero przyjazd Stanisława Mikołajczyka, utworzenie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej i rozmowy podjęte latem 1945 r. z kierownictwem „lubelskiego” harcerstwa przez Kazimierza Koźniewskiego, upoważnionego do tego przez ostatniego naczelnika Szarych Szeregów – Leona Marszałka.) Dostrzegano jednak zarazem konieczność jak najszybszego rozpoczęcia jawnej pracy harcerskiej. Wobec oddolnego dążenia młodzieży, by w ramach powrotu do normalności znaleźć się w darzonej sentymentem przez społeczeństwo, a dodatkowo owianej wojenną legendą organizacji harcerskiej, należało się liczyć ze spontanicznym tworzeniem lokalnych środowisk. Dla młodzieży, jej rodziców i wielu nauczycieli odrodzenie harcerstwa – z jego ideowym przesłaniem, symboliką i zewnętrzną oprawą – było oczywistą konsekwencją końca okupacji i dążenia do przeciwstawienia się demoralizującym wpływom wojny. Rząd lubelski także chciał powołania organizacji harcerskiej jako dowodu powszechnej aprobaty społeczeństwa dla nowego ustroju i postępującej normalizacji. Resort Oświaty PKWN wydał już 25 października 1944 r. okólnik w sprawie organizowania w szkołach drużyn harcerskich. Znamienne jednak, że w planach komunistów harcerstwo miało być organizacją wyłącznie dziecięcą (skupiającą członków do 16 lat, co w praktyce musiało oznaczać, że w związku nie byłoby miejsca dla większości żołnierzy Szarych Szeregów, poza osobami pełniącymi funkcje instruktorskie). ZHP miałby pozostawać pod patronatem Związku Walki Młodych (ZWM) i tej organizacji przekazywać dorastającą młodzież. Zapis o granicy wieku znalazł się w rozkazach Naczelniczki Harcerek i Naczelnika Harcerzy z maja 1945 roku, co charakterystyczne – w punkcie o nagłówku: ZHP a inne organizacje. W Zarządzie Głównym ZWM powołano nawet specjalny Wydział Harcerski. W gronie instruktorów harcerskich w całym kraju źle odebrano ingerencję w sformułowanie celów wychowawczych, jaką była nowa, odbiegająca od przedwojennej, redakcja Prawa Harcerskiego, narzucona przez powołane w Lublinie władze harcerskie. Powszechnie nie godzono się na infantylizację organizacji, bowiem w dotychczasowej historii ruchu harcerskiego praca wychowawcza nastawiona była przede wszystkim na młodzież (przygotowania do walki o niepodległość przed I wojną światową, imponujący rozwój szybownictwa, żeglarstwa w środowiskach starszoharcerskich i drużynach gimnazjalnych w okresie międzywojennym, Pogotowie wojenne).



"Lubelskie" teksty Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego

Starania aktywu ZWM, by przejąć kontrolę nad organizacją harcerstwa widoczne były na Śląsku wkrótce po wyparciu wojsk niemieckich. 9 lutego 1945 r. w gmachu teatru w Katowicach działacze ZWM zorganizowali wiec młodzieży. Jako „delegat ZHP” występował nieznany w tutejszym środowisku harcerskim „ob. Olech Kazimierz”. Zebrani uchwalili podziękowania dla Józefa Stalina i Michała Roli-Żymierskiego oraz wyrazy hołdu dla Bieruta i Osóbki-Morawskiego. Niewiele później w katowickim organie ZWM „harcmistrz Jur-Olech” apelował o podejmowanie działalności harcerskiej, zarazem dając dowody zupełnego braku orientacji w najnowszych dziejach związku (Pisał na przykład, odwołując się do okresu okupacji: „Na wschodzie tworzą się »Szare Szeregi«, w środkowej Polsce działa »Zawisza« i »Tajne Wojenne Drużyny Harcerskie«, a u nas na terenie Śląska »Harcerski Ruch Podziemny Wyzwolenia«”). W następnym okresie osoba ta występowała już tylko jako działacz ZWM, a budowa struktur organizacyjnych ZHP przebiegała własną drogą. Okazało się, że niełatwo było komuś z zewnątrz rywalizować o wpływ na młodzież harcerską z autentycznymi instruktorami, w dodatku czynnymi na Śląsku w okresie okupacji. Grono czołowych instruktorek, kierujących na Śląsku konspiracyjną pracą harcerek, jeszcze pod koniec okupacji przygotowywało się do wznowienia jawnej działalności. Warto przypomnieć, że jedną z ważnych prac podziemnego harcerstwa żeńskiego stanowiła akcja „Ziemie Postulowane”, polegająca na wszechstronnym rozpoznawaniu problematyki obszarów, które, jak sądzono, znajdą się w granicach Polski po klęsce Niemiec. Instruktorki śląskie brały pod uwagę przede wszystkim Górny Śląsk w granicach Niemiec (Śląsk Opolski). W sprawie wznowienia jawnej działalności odbyło się spotkanie w Katowicach-Ligocie, u hm. Ady Korczyńskiej, kierującej konspiracyjną pracą Śląskiej Chorągwi Harcerek. Czołowe grono instruktorek niezdekonspirowane dotrwało do końca okupacji, jednak zaangażowanie w strukturach AK (hm. [|Ada Korczyńska], kpt. „Zośka”, stała na czele Wojskowej Służby Kobiet Okręgu Śląskiego AK, de facto odpowiadając m.in. za sieć łączności w okręgu) uniemożliwiało ujawnienie, które poprzedzałoby jednoznaczny rozkaz dowódców podziemia. Dlatego formalne powołanie komendy Śląskiej Chorągwi Harcerek nastąpiło nieco później. Możliwe, że na spotkaniu wytypowano przedwojenną hufcową hufca Chorzów, Wandę Czekańską, do objęcia komendy chorągwi i organizowania jawnej działalności harcerek. Podejmowanie działalności harcerskiej na Górnym Śląsku następowało spontanicznie zaraz po przejściu frontu. Już w lutym 1945 roku powołana została komenda Śląskiej Chorągwi Harcerzy, z phm. Józefem Gnioździorzem na czele. Komendant Chorągwi przybył do Katowic z mandatem władz harcerstwa „lubelskiego”, jednak praktycznie od początku w reaktywacji jawnej działalności harcerstwa męskiego uczestniczył ostatni komendant śląskiej chorągwi Szarych Szeregów, hm. Wojciech Niederliński. W połowie kwietnia 1945 roku, podczas pierwszej całodniowej odprawy instruktorów, zwołanej przez komendanta Śląskiej Chorągwi Harcerzy, wśród przedstawicieli 25 podejmujących pracę hufców, byli reprezentanci 5 ośrodków harcerskich, które powstały na terenach przed wojną należących do Niemiec: Gliwic, Zabrza, Bytomia, Olesna, Wielkich Strzelec. Już **17 kwietnia w ratuszu gliwickim odbyło się zebranie, na którym ukonstytuował się zarząd Obwodu ZHP** (zgodnie z przedwojenną strukturą organizacyjną) oraz ustalono skład komend hufców męskiego i żeńskiego. Pracą harcerek kierować miała zatrudniona w Inspektoracie Oświaty Maria Konasiewicz (albo: Konaszewicz), pracą harcerzy - phm. Józef Norek. Wśród liczącej 29 osób starszyzny harcerskiej obecni byli na zebraniu m.in. phm. Norek, HO Jan Roskoszny, dhny Konasiewicz i Niemcówna. (W początkowym okresie organizacji pracy harcerskiej w Gliwicach pojawiało się też nazwisko Brunona Kściuka.) Co najmniej część obecnych związana była z organami administracji miejskiej, przejmującej miasto z rąk komendantury Armii Czerwonej. Szczególną rolę odegrał w tym pierwszym okresie phm. Norek, pochodzący z powiatu pszczyńskiego, a zajmujący wiosną 1945 r. (do początku czerwca) stanowisko kierownika personalnego Zarządu Miasta. W okresie okupacji pod pseudonimem „Wolski”, pełnił ważną rolę w utrzymaniu łączności między osobami organizującymi tajne nauczanie na Śląsku a konspiracyjnymi strukturami oświatowymi w Krakowie i Warszawie. Na tym polu Norek współpracował z podziemnym harcerstwem, a szczególnie z instruktorkami śląskimi. Jego udział w organach administracji Gliwic stanowił sprzyjającą okoliczność dla tworzenia podstaw materialnych działalności harcerskiej w mieście.



Na czele Zarządu Obwodu ZHP Gliwice stanął Norek, jego zastępczynią została Niemcówna. Podczas zebrania inaugurującego pracę harcerską postanowiono wystąpić do władz miasta o przekazanie „upatrzonego” budynku na Dom Harcerza. Prośba została szybko spełniona, bo już w sprawozdaniu Referatu Społeczno-Politycznego Starostwa Gliwickiego z 28 kwietnia 1945 r. znalazła się wzmianka, że na terenie Gliwic istnieje Zarząd Obwodu ZHP z siedzibą w Gliwicach, przy ul. Klasztornej 10, z phm. Józefem Norkiem na czele. Za główne zadanie organizacyjne uznano przygotowanie kadry drużynowych dla jednostek harcerskich, które po rozpoczęciu pracy szkół miały powstać na terenie miasta. Harcerze widoczni byli w Gliwicach podczas obchodów 1 i 3 Maja, wystąpili z deklamacjami na akademii 3-majowej. Do końca maja 1945 r. wg danych Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Gliwicach znalazło się prawie 2.800 osadników i repatriantów. Spośród nich rekrutowała się część organizatorów i pierwsi członkowie gliwickich drużyn harcerskich. W maju istniały w mieście zawiązki trzech gimnazjów, ale uczęszczało do nich tylko 220 uczniów. Grupa 18 harcerzy dała wówczas początek **I Drużynie Harcerzy im. Zawiszy Czarnego**. Jej bazą było zaplecze willi przy ul. Kozielskiej, którą władze miasta przekazały harcerstwu. 13 maja odbyła się w Katowicach pierwsza odprawa zwołana przez Komendę Chorągwi Harcerek, na którą przybyły przedstawicielki 24 środowisk, wśród nich także, co podkreśliła komendantka chorągwi Wanda Czekańska, reprezentantki terenu, na którym ZHP organizował się od podstaw: Bytomia i Gliwic.

Harcerstwo gliwickie na tle Chorągwi Śląsko-Dąbrowskiej (a później - Katowickiej ) miało charakter dość specyficzny. Wpłynął na to m.in. charakter okresu początkowego, gdy do miasta, w znacznym stopniu pozbawionego dotychczasowych mieszkańców, które stało się ważnym punktem tzw. repatriacji, ściągnęła pewna grupa instruktorów i harcerzy Chorągwi Lwowskiej. Owocowało to kontynuacją tradycji silnego środowiska lwowskiego. Nie mniej ważny wydaje się fakt, że jako ośrodek akademicki, gdzie zaraz po wojnie powstała Politechnika Śląska, Gliwice przyciągnęły znaczną grupę młodzieży starszej z całego kraju, w części związanej z przedwojennym harcerstwem i podziemiem akowskim, w tym szaroszeregowym. Bezpośrednio po wojnie Gliwice były też jednym z dużych miast na ziemiach zachodnich, w których tropieni przez Urząd Bezpieczeństwa członkowie AK (już wkrótce nazwanej w oficjalnej propagandzie „zaplutym karłem reakcji”) oraz konspiracji poakowskiej i struktur Państwa Podziemnego mogli na pewien czas zniknąć, ukryć się, wtopić w społeczność przemieszczającą się, przybywającą z różnych stron kraju, anonimową, mało zintegrowaną. Należy jednak również pamiętać, że tragiczne przeżycia wojenne, frontowe, partyzanckie, obozowe, więzienne, a potem rozczarowanie realiami politycznymi po zakończeniu wojny, które jednym przyniosły utratę najbliższych, pozbawienie rodzinnego domu i ojcowizny, dla innych oznaczały prześladowania przez organy bezpieczeństwa władzy "ludowej" za wierność ideałom i służbę Rzeczypospolitej - stanowiły balast psychiczny, z którego dźwiganiem poszczególni ludzie długo się borykali. Te gorzkie doświadczenia przyczyniały się niekiedy do ucieczki w alkohol, czasem - w szczególnie dramatycznych sytuacjach - do załamania w obliczu nacisków funkcjonariuszy UB. Choć harcerstwo jako całość zdało egzamin wojenny, nie sposób zapomnieć, że i wśród instruktorów stających do powojennej pracy mogły zdarzać się wypadki takich życiowych porażek i dramatów.

Bolesną i do dziś w małym stopniu zbadaną sprawą była nieobecność w gronie rozpoczynających działalność harcerską większości instruktorów i harcerzy z drużyn Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech, działających przed wojną w podgliwickich miejscowościach. Te osoby zostały najpierw poddane terrorowi nazistów. W latach trzydziestych na szeroką skalę ujawniły się konsekwencje wcielania w życie zasady programowej NSDAP, że prawa obywatelskie przysługują w III Rzeszy tylko członkom narodu niemieckiego. W połowie lat trzydziestych wzmogły się naciski na zmianę słowiańsko brzmiących nazw miejscowości i nazwisk. (Zob. m.in. powieści i prozę autobiograficzną gliwiczanina Horsta Bienka). Bezpośrednio przed wybuchem wojny organizacje polskie zostały rozwiązane, a czołowi działacze znaleźli się w obozach koncentracyjnych. Bez wątpienia musiało to mieć wpływ na postawy członków lokalnych środowisk harcerskich. Młodzi ludzie w wieku poborowym, jako obywatele III Rzeszy, wcieleni zostali do Wehrmachtu. W 1945 r. niektórzy - na skutek dezercji z Wehrmachtu albo przebiegu działań militarnych - znaleźli się w niewoli aliantów. (Np. na terenie Jugosławii jako jeniec w obozie przebywał Antoni Powiecka). W 1945 roku rodziny, z których wywodzili się harcerze ZHP ze znakiem Rodła, zaznały okropności związanych z postępowaniem żołnierzy sowieckich na zdobytej „ziemi nieprzyjacielskiej”, a należy pamiętać, że oprócz częstych przypadków gwałcenia kobiet, dobytek mieszkańców – autochtonów podlegał systematycznym rabunkom. W sprawozdaniach sytuacyjnych napady i rabunki przypisywano zazwyczaj Wehrwolfowi albo anonimowym „bandom”, jednak kontekst tych informacji jednoznacznie wskazywał na dezerterów, „ozdrowieńców” i najczęściej po prostu żołnierzy Armii Czerwonej – np. w doniesieniach znajdowały się wzmianki o rozbojach dokonywanych przez umundurowanych „bandytów”, wyposażonych w ciężarówki i czołgi. Takie incydenty dotykały również przedstawicieli polskich władz administracyjnych, a nawet funkcjonariuszy milicji – w sprawozdaniach zamieszczano w związku z tym uwagi o konieczności zabierania na wyprawy w teren broni i unikania poruszania się poza miastem bez samochodu. W okresie dominacji wojskowych władz rosyjskich, nie stosowano taryfy ulgowej dla mieszkańców posługujących się językiem polskim w jego śląskim, gwarowym wariancie. Rosjanie gotowi byli raczej stawiać na współpracę z Niemcami, deklarującymi poglądy antyfaszystowskie. (Przez długie lata pamiątką tej współpracy był w Gliwicach Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej, zbudowany w 1945 roku wg projektu niemieckiego inżyniera. Stał on na dzisiejszym Placu Piłsudskiego do końca lat osiemdziesiątych.) Bez wątpienia również okres przejmowania władzy przez administrację polską nie mógł wpłynąć znacząco na polepszenie stosunków. Polscy urzędnicy byli częstokroć bezradni wobec postępowania sowieckich wojskowych. (Zob. Bogusław Tracz, //Gliwice 1945. Rok ostatni – rok pierwszy//, Gliwice 2004 ). Przede wszystkim jednak pojawił się problem braku przygotowania komunistów do obsadzenia stanowisk w tworzącej się administracji. Z konieczności sięgnęli po niektórych przedwojennych urzędników województwa śląskiego (np. był nim pierwszy prezydent Gliwic Spaltenstein/Szpaltowski), przydając im jako „opiekunów” aktywistów partii, często działaczy komunistycznych z Zagłębia. To jednak nie wystarczało dla zapewnienia obsady organizującej się na różnych szczeblach administracji. Sięgano po ludzi przypadkowych i chyba najlepszą ilustrację sytuacji mogłoby stanowić „rocznicowe” sprawozdanie starosty gliwickiego, który po roku od objęcia urzędu oceniał, że spośród 80-osobowej ekipy, z którą przybył organizować starostwo, niemal wszyscy natychmiast po przybyciu „rozpłynęli się” w terenie, zajmując się własnymi interesami, co najprościej byłoby określić – szabrem. Latem 1945 roku odnotowano zjawisko przybywania na teren Opolszczyzny (ziemię gliwicką też tak określano, obejmując tą nazwą część Górnego Śląska pozostającą do decyzji jałtańskich w państwie niemieckim) osób legitymujących się jako osadnicy, które dokonywały żniw w „poniemieckich” gospodarstwach (co nie zawsze oznaczało - opuszczonych na stałe i niejednokrotnie dotyczyło własności miejscowych Ślązaków), zabierały przydatne sprzęty i wracały w strony rodzinne w Polsce centralnej. Sprytniejszym udawało się taki proceder powtarzać w różnych miejscowościach. Doszło do tego, że spora część tzw. repatriantów (których należałoby chyba nazywać expatriantami, zmuszonymi do opuszczenia ojcowizny na ziemiach zajętych przez ZSRR) przebywała całe miesiące w obozie przejściowym w Gliwicach, nie mogąc doczekać się uporządkowania kwestii przydziału gospodarstw poniemieckich. Tymczasem rodowici Ślązacy na ziemi gliwickiej czuli się zagrożeni perspektywą odebrania swej własności i przydzielenia osadnikom, tym bardziej, że skomplikowana procedura „weryfikacji” narodowościowej przysparzała wielu dramatów. Wreszcie na dystans z jakim mieszkańcy ziemi gliwickiej odnosili się do ogółu nowoprzybyłych i vice versa, wpływały też czynniki obiektywne, wynikające z odmiennych doświadczeń historycznych. Mieszkańcy wiosek i osad podgliwickich posługiwali się gwarą śląską, lecz nie władali polszczyzną literacką, ani nie posługiwali się zazwyczaj językiem polskim w piśmie, przyzwyczajeni byli do języka niemieckiego, jako języka szkoły i urzędów, a dzieci urodzone w okresie władzy nazistów w większości praktycznie były już tylko niemieckojęzyczne. Ci, którzy zdobyli wykształcenie, najczęściej przywiązani byli do kultury niemieckiej. Niemal wszyscy, jako obywatele III Rzeszy mieli synów, braci, ojców w Wehrmachcie, zatem w sposób oczywisty ze współczuciem odnosili się do pędzonych przez Rosjan jeńców niemieckich. Ta sytuacja budziła niezrozumienie i niechęć u większości przybyszów, którzy po okrutnych doświadczeniach sześciu lat wojny traktowali naród niemiecki jako winny jej rozpoczęcia, bo udzielający poparcia teoriom nazistowskim, głosujący na partię Adolfa Hitlera, a w konsekwencji – odpowiedzialny jako całość za obozy koncentracyjne, za sposób traktowania ludności na ziemiach okupowanych, za zburzenie Warszawy. Często widziano w Niemcach sprawców osobistych tragedii – utraty najbliższych i pozbawienia domów rodzinnych. Wśród przybywających na Górny Śląsk byli zarówno ludzie, którzy uszli przed terrorem niemieckim z województwa śląskiego czy z Wielkopolski w 1939 roku, powstańcy warszawscy, więźniowie obozów koncentracyjnych, jak i całe rodziny, które utraciły w wyniku kończących wojnę umów koalicjantów swoją „bliższą ojczyznę” na Kresach. Przejęcie przez Polskę Śląska traktowano zatem jako zasłużoną przez Niemcy karę za zbrodnie hitlerowców, a dla siebie - szansę zbudowania utraconego w wyniku wydarzeń wojennych domu. Dlatego zetknięcie tak różnych doświadczeń i postaw mogło, a niekiedy musiało zaowocować wzajemną nieufnością, a nawet otwartą niechęcią. Wobec apeli władz wzywających do zagospodarowania przyznanych Polsce ziem zachodnich, w połowie maja do Katowic przybyła grupa harcerzy Chorągwi Krakowskiej, z Krzeszowic, w okresie okupacji członków Szarych Szeregów roju "Gęstwinów". Na jej czele stał phm. Tadeusz Świecimski. Wojciech Niederliński miał skierować tę grupę do Gliwic, dla udzielenia pomocy w szerszym rozwinięciu działalności harcerskiej. Tadeuszowi Świecimskiemu towarzyszyli HR Józef Godyń, HR Zygmunt Banach, HO Przemysław Wilkosz [wiele wskazuje, że wymienione stopnie zdobyli nieco później. Wg sprawozdań i wykazów sporządzonych w 1946 r prez Swiecimskiego Banach i Wilkosz byli ćwikami]. Józef Godyń wspominał po latach, że członkowie grupy podjęli pracę w Urzędzie Miasta, biorąc zarazem udział w organizacji gliwickiego hufca. On sam jednak po niedługim czasie przeniósł się do Bytomia. Z relacji uzyskanych w Gliwicach można wyciągnąć wniosek, że poza Tadeuszem Świecimskim, pozostali członkowie grupy czynnej działalności harcerskiej w Gliwicach na dłuższą metę nie podjęli. Z Krzeszowic przybył natomiast jeszcze Edward Więcek (na razie trudno powiedzieć, czy w składzie grupy Świecimskiego, czy nieco później) który w latach 1946-1947 wpływał na pracę hufca (był członkiem komendy obozu w Głuchołazach i kierował referatem drużyn w komendzie hufca). Już w dniu **3 czerwca 1945 r. nastąpiło uroczyste poświęcenie i otwarcie gliwickiego Domu Harcerza**. Prasa podkreślała, że był to pierwszy tego rodzaju obiekt na terenie Śląska Opolskiego (na obszarze Górnego Śląska, przed wojną pozostającego w granicach państwa niemieckiego). Dlatego na uroczystość przybyli komendant chorągwi i jego zastępca oraz członkowie komendy Chorągwi, a także drużyny reprezentujące harcerstwo Katowic, Bytomia, Siemianowic. Obecni byli prezydent miasta i starosta. Dom Harcerza to budynek obecnego ośrodka zdrowia przy ul. Kozielskiej, na przeciw gmachu IV Liceum Ogólnokształcącego, ówcześnie Szkoły Handlowej. Parter zajęła komenda Hufca Harcerzy, na piętrze ulokowały się harcerki. Uroczystość otwarcia rozpoczęła się mszą w Kościele pw. Wszystkich Świętych, a po niej nastąpiła defilada 280 harcerzy przed Domem Harcerza i jego poświęcenie. Na łamach prasy relacjonowano, że w defiladzie brały udział drużyny szkolne, drużyna instruktorska oraz – wzbudzający szczególnie wiele przejawów sympatii – zastęp zuchów. Wg sprawozdania Tadeusza Świecimskiego (złożonego w zbiorach Muzeum w Zabrzu) w dniu poświęcenia Domu Harcerza stan gliwickiego hufca harcerzy wynosił 86 osób. I DH wystawiła 47 harcerzy, w uroczystości brały też udział niedawno sformowane drużyny: 2. (22 harcerzy) i 3. (25 osób). Uroczystość, która przeniosła się do wnętrza Domu Harcerza, prowadził Przewodniczący Obwodu ZHP Gliwice, a zarazem komendant hufca harcerzy, dh Norek. Goście zostali zaproszeni na obiad w „Szwajcarii”, a w godzinach popołudniowych odbył się festyn i po nim ognisko harcerskie. 7 lipca Zarząd Obwodu ZHP w Gliwicach zorganizował uroczystość „zbratania harcerzy Ślaska Opolskiego i Krakowa”. Harcerzom gliwickim przekazano 3 tys. książek zebranych przez harcerstwo krakowskie. (W Krakowie prowadzono latem 1945 r. szeroką akcję zbiórki książek dla Śląska, 25 tys. tomów rozdzielono w różnych miastach). Sprawozdanie z uroczystości pozwala dostrzec efekty rozwoju harcerstwa w ciągu miesiąca, jaki upłynął od poświęcenia Domu Harcerza. Stan hufca harcerzy wynosił 170 osób. Działało 6 drużyn męskich. Nadal największą była I DH im. Zawiszy Czarnego, ale na uroczystość przyjęcia książek 38 harcerzy wystawiła **IV DH im. ks. Józefa Poniatowskiego, prowadzona przez HO Cezarego Leżeńskiego.** W sierpniu hufiec harcerzy powiększył się o kolejne dwie drużyny. W Gliwicach działały 4 drużyny, 2 w Toszku, jedna w Sośnicy i jedna w Starych Gliwicach. Phm. Świecimski prowadził kurs zastępowych, z którym organizował wycieczki na biwak do Kozłowa i do Krakowa. Latem **23 harcerzy gliwickich** (prawdopodobnie pod komendą Świecimskiego) wzięło **udział w tygodniowym obozie pod namiotami w Dolinie Będkowskiej**. Dziewięciu uczestników zdobyło wówczas stopień młodzika. We wrześniu 1945 r. w Katowicach odbył się zlot 25-lecia śląskiego harcerstwa. Był on budzącą podziw demonstracją siły i żywotności ruchu harcerskiego, wzięło w nim bowiem udział 40 tys. harcerek i harcerzy, z tego ok. 25 tys.z chorągwi śląsko-dąbrowskiej. Wg notatki T. Świecimskiego w zlocie uczestniczyło 254 harcerzy hufca gliwickiego, z drużyn: I, II, III, IV, V, VI, VII i VIII. Późną jesienią phm. Tadeusz Świecimski zastąpił phm. Józefa Norka na funkcji komendanta hufca harcerzy (z przełomu listopada i grudnia pochodzi informacja o tej zmianie w sprawozdaniach władz administracyjnych Gliwic).

Interesujące, że **Świecimski** rozkazem Naczelnika Harcerzy z 26 listopada 1945 r. **został mianowany tylko po. hufcowego**, gdy np. w tym samym rozkazie - zawierającym zresztą mianowania komendantów i po. komendantów niemal wszystkich hufców Chorągwi Śląsko-Dąbrowskiej, władze ZHP porządkowały bowiem całokształt spraw personalnych - phm. Jerzy Lenert został hufcowym w Knurowie, a phm. Edward Kozarski - hufcowym w sąsiednim Zabrzu). Norek pozostał przewodniczącym Zarządu Obwodu, obejmującego jednostki hufca męskiego i żeńskiego na obszarze całego miasta i powiatu gliwickiego. [Należy sądzić, że w szkicu hm. Tadeusza Pielasza pomniejszona została rola phm. Józefa Norka w pierwszym półroczu pracy harcerskiej w Gliwicach, co zapewne wynikało z treści dostępnych mu, a bardzo nielicznych źródeł wspomnieniowych, głównie chyba relacji Tadeusza Świecimskiego. W świetle znajdujących się w archiwum sprawozdań Zarządu Miasta i starostwa powiatowego praca komend obu hufców harcerskich rozpoczęła się 17 kwietnia, a więc na miesiąc przed przybyciem ekipy Świecimskiego do Gliwic, jeszcze w kwietniu przekazano im (a nie zarezerwowano na nieokreśloną przyszłość) odpowiedni budynek. To wcale nie umniejsza zasług Świecimskiego dla organizowania działalności harcerstwa w mieście. Jako młodszy od Norka, mającego zresztą za sobą doświadczenia oświęcimskie, zapewne mniej związany obowiązkami w innych sferach, czynnie uczestniczył w bezpośredniej pracy powstających jednostek harcerskich, a z jednej z relacji wynika, że angażował nawet swoją mamę do udzielania pomocy w prowadzeniu kuchni podczas wyjazdów harcerskich. Bez wątpienia jednak do listopada 1945 roku Norek był postacią pierwszoplanową w organizującym się harcerstwie gliwickim, a nie tylko życzliwym urzędnikiem o harcerskiej przeszłości. M.in. wyraźnie pisano w sprawozdaniu o zmianie na funkcji hufcowego, co odzwierciedlało, oczywiście, wynik oddolnych działań organizacyjnych a zarazem stan faktyczny dobrze znany władzom miasta, a nie nominacje Naczelnika Harcerzy, te bowiem nastąpiły "hurtem" dopiero późną jesienią 1945 r. Osobną kwestię stanowi fakt, iż Norek, Ślązak z pochodzenia, który już po wojnie wyraźnie pisał o uczestnictwie w tajnym nauczaniu właśnie nauczycieli i młodzieży z rodzin, które wpisano na DVL, lepiej od Świecimskiego orientował się w realiach śląskich. Świecimski z kolei przybył do Gliwic w ramach propagowanej akcji "repolonizacji ziem odzyskanych", która w działaniach władz nieraz drastycznie uderzała w autochtoniczną społeczność na ziemi gliwickiej]
 * W październiku 1945 r.**, z inicjatywy harcerzy z okresu międzywojennego oraz członków Szarych Szeregów działających w Milicji Akademickiej, m.in. Zbigniewa Gregorowicza, Zygmunta Millera, Leszka Hahna, założono Krąg Starszoharcerski przy Politechnice Śląskiej. Napływ chętnych do podjęcia działalności umożliwił w l**istopadzie 1945 r. utworzenie 4 drużyn starszoharcerskich** (do harcerstwa wstąpiło ok. 120 studentów, oprócz trzech męskich działała jedna drużyna żeńska, choć można sądzić - niezbyt liczna, biorąc pod uwagę ówczesne proporcje studentek i studentów Politechniki ). Funkcję komendanta objął Zbigniew Gregorowicz, sekretariat prowadziła Krystyna Szmydówna.





Jako zadania środowiska harcerskiego na Politechnice przyjęto: akcję repolonizacyjną na terenie miasta i powiatu, pracę z młodzieżą, zasilenie kadrą miejscowego hufca, zapoczątkowanie działalności Stacji Młodego Technika. Powstały drużyny: **szybowcowa** (drużynowy: Zygmunt Hüpsch), **żeglarska**, dysponująca łódkami na Kanale Gliwickim (drużynowy: HO Dominik Wajszel), **turystyczna**, następnie coraz silniej ewoluująca w kierunku uprawiania wspinaczki górskiej, w związku w taternickimi pasjami drużynowego [|Zdzisława Dziędzielewicza]). {Warto wspomnieć, że Dominik Wajszel i Zygmunt Hüpsch przed wojną byli harcerzami 1. Błękitnej Drużyny im. płk. Lisa-Kuli w Mościcach, a w czasie wojny żołnierzami Szarycg Szeregów i Armii Krajowej. St. strzelec Hüpsch ps. "Kit" został za udział w walkach partyzanckich odznaczony brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami.] Akademicką drużynę żeńską prowadziła Wanda Wittówna, przedwojenna harcerka chorzowska. Można dodać, że zainteresowanie szybownictwem,któremu sprzyjał fakt istnienia w Gliwicach lotniska, nb. w początkowym okresie niedostępnego, wiązało się przede wszystkim z tradycją przeniesioną ze Lwowa, bowiem Politechnika Lwowska przed wojną była najważniejszym w kraju ośrodkiem zajmującym się konstrukcją szybowców i sportem szybowcowym (ośrodek w Bezmiechowej k. Leska). Właśnie harcerstwo gliwickie w okresie bezpośrednio powojennym stanowiło silny ośrodek sportu szybowcowego w Gliwicach. Prowadzono nadal akcję zbiórki książek. Środowisko harcerskie Politechniki występowało pod różnymi nazwami: w 1945 r. – Krąg Starszoharcerski, „Śląskie Pierony” [wg artykułu J Schmidta - wymaga weryfikacji], potem – Drużyny Instruktorskie ZHP, następnie: Drużyny Szkoleniowe ZHP. Opiekunem drużyn z ramienia Politechniki został prof. [|Michał Affanasowicz] – były drużynowy VI Lwowskiej Drużyny Skautowej, uczestnik zlotu w Birmingham w 1913 r. Zmiana nazw miała prawdopodobnie związek z sytuacją ogólną. Krąg starszoharcerski to nazwa nawiązująca do struktury harcerstwa przedwojennego, kręgi takie istniały na wyższych uczelniach i skupiały dorosłych harcerzy. Tymczasem po wojnie władze dążyły do ograniczenia wieku członków ZHP do lat 16, starsi mogli pozostać w organizacji pełniąc funkcje instruktorskie. Zapewne dlatego używano nazwy //Drużyny Szkoleniowe//, sugerującej przygotowanie do funkcji instruktorskich i pomoc w wyszkoleniu harcerzy z innych jednostek.

W pracy w hufcach męskim i żeńskim uczestniczyli związani z Politechniką instruktorzy: Jan Golczewski, Zbigniew Gregorowicz, Zbigniew Kaim, Zbigniew Rychlik i Jacek Węgrzynowicz oraz Danuta Kowalska i Halina Koziarz. Osoby zaangażowane w pracę harcerską na Politechnice brały także udział w imprezach hufca, zarówno w Domu Harcerza przy ul. Kozielskiej, jak i podczas wyjazdów do lasów w okolicy Łączy i Taciszowa, gdzie organizowano m.in. biegi harcerskie, a na ogniska zapraszano okolicznych mieszkańców. W czasie Zielonych Świąt w roku 1946 Zbigniew Gregorowicz zorganizował dwudniowe ćwiczenia z udziałem wszystkich drużyn harcerskich z miasta i powiatu na szlakach związanych w powstaniami śląskimi. Metą i miejscem spotkania uczestników były Rachowice, gdzie urządzono wspólne ognisko, a następnego dnia odbyła się polowa msza święta przed kościołem a po niej wspólne gry i zawody. Ćwiczenia zakończyła harcerska defilada ulicami Gliwic. [Wspomnienie Krystyny Szmyd-Darlewskiej//, Powstanie i działalność Drużyn Szkoleniowych ZHP przy Politechnice Śląskiej w Gliwicach//, msznp]



Na czele (od prawej): Zbigniew Gregorowicz, Józef Wieszczek. W drugim szeregu (w furażerce i okularach) prawdopodobnie Jan Golczewski



Na czele (od prawej) Halina Koziarz i Danuta Kowalska (?). Czwarta od prawej prawdopodobnie Krystyna Szmydówna (?).



Halina Koziarzówna i Grażyna Koziarzówna (zdjęcie nieco późniejsze - z 1949 roku



Zbigniew Gregorowicz wśród harcerzy 3 DH (fot. W. Skoczyński)



Tak wyglądał ówczesny herb Gliwic, noszony na ramieniu





A potem noszono herb Śląska z taką samą naszywką:Gliwice

Pierwsze drużyny harcerskie powstające w Gliwicach miały charakter środowiskowy, ich opiekunami były uruchamiane na terenie miasta zakłady przemysłowe. Jesienią 1945 roku, po zorganizowaniu szkół powstawać zaczęły drużyny szkolne. W końcu 1945 roku gliwicki hufiec harcerzy liczył 481 harcerzy, zuchów i instruktorów. Komenda hufca składała się z 11 osób (w tym 1 harcmistrz, 5 podharcmistrzów). W mieście działało 11 drużyn harcerzy, dwie kolejne były w stadium organizacji, istniały 2 drużyny w Pyskowicach i Toszku [ w świetle sprawozdania o stanie hufca za okres od czerwca do grudnia 1945 r. nie jest jasne, co stało się z drużynami w Łabędach, Ostropie i innych miejscowościach podgliwickich] oraz 3 gromady zuchowe (liczące razem 68 zuchów). W grudniu 1945 r.istniały:

I Drużyna Harcerzy im. Zawiszy Czarnego przy I Państwowym Gimnazjum – 47 harcerzy,drużynowy: ćwik Witold Stankiewicz (uczeń) II Drużyna Harcerzy im. Króla Władysława IV przy Liceum Pedagogicznym – 28 harcerzy, drużynowy: HO Władysław Głowaczewski (student Politechniki) III Drużyna Harcerzy im. Tadeusza Kościuszki przy II Państwowym Gimnazjum – 39 harcerzy, drużynowy: ćwik Stanisław Kozak (uczeń) IV Drużyna Harcerzy im. ks. Józefa Poniatowskiego przy Szkole Powszechnej nr 1 i 9 – 41 harcerzy, drużynowy: wywiadowca Cezary Leżeński (uczeń) V Drużyna Harcerzy im. Piotra Skargi przy Szkole Powszechnej nr 8 i 16 – 45 harcerzy, drużynowy: wywiadowca Józef Buliński (kolejarz) VI Drużyna Harcerzy im. Andrzeja Małkowskiego przy Szkole Powszechnej nr 15 i 16 – 25 harcerzy, drużynowy: wywiadowca Ryszard Kubica (uczeń) VII Drużyna Harcerzy im. Obrońców Westerplatte przy Szkole Powszechnej nr 6 i 7 – 31 harcerzy, drużynowy: wywiadowca Longin Krowiak (uczeń) VIII Drużyna Harcerzy im. Króla Władysława Jagiełły przy Szkole Podstawowej nr 4 i 5 – 62 harcerzy, drużynowy: ćwik Ryszard Setern (?) (uczeń) IX Drużyna Harcerzy im. Romualda Traugutta przy PZS – 22 harcerzy, drużynowy: phm. Stanisław Hauzer HR (urzędnik) X Drużyna Harcerzy im. Powstańców Warszawskich przy III Państwowym Gimnazjum – 23 harcerzy, drużynowy: ćwik Władysław Mika (uczeń) XIII Drużyna Harcerzy im. Jana Kilińskiego przy I Państwowym Gimnazjum – 26 harcerzy, drużynowy: phm. Adam Tarnawski, HR (urzędnik) W stadium organizacji pozostawały drużyny XI i XII



3 DH im. Tadeusza Kościuszki. Drużynowy - Stanisław Kozak (stoi trzeci z prawej). Zdjęcie wykonał i udostępnił p. Wojciech Skoczyński



3DH na zlocie pod Górą Św. Anny (1946 r.)



Drużynowy 3 Drużyny Harcerzy Stanisław Kozak, po prawej Andrzej Grabiański



Zbiórka "Czarnej Trzynastki" zimą 1945/46. Pierwszy od lewej - Adam Tarnawski

Na początku roku szkolnego 1945/46 przy II Gimnazjum Męskim przy ul. Górnych Wałów (w tym samym budynku mieściły się początkowo zawiązki różnych szkół, obok żeńskich, także dwa gimnazja męskie: jedno o profilu humanistycznym, drugie - matematyczno przyrodniczym) powstała 13 Drużyna Harcerzy im. J. Kilińskiego - „Czarna Trzynastka”. Organizator tego zespołu, uczeń gimnazjum, Jerzy Mazurek, w czasie wojny żołnierz AK, (m.in. krakowskiej "Baszty") traktował założenie drużyny gimnazjalnej jako realizację polecenia organizacyjnego władz konspiracyjnych. Chodziło o to, by dać młodzieży możliwość wstąpienia do organizacji paramilitarnej, ideowej, a jednocześnie zapobiec samorzutnemu konspirowaniu i powoływaniu lokalnych organizacji podziemnych, które mogłyby zwrócić uwagę UB, a zarazem – by objąć starszą młodzież sprawdzoną metodą wychowania, nie oddając jej organizacjom komunistycznym. Drużyna powstała w październiku 1945 r. (12 października wydany został pierwszy rozkaz drużynowego). Na prośbę chłopców, drużynę objął phm. Adam Tarnawski (żołnierz AK we Lwowie). Przybocznym został Jerzy Mazurek. Latem 1946 harcerze „13” uczestniczyli w prowadzonym przez Adama Tarnawskiego obozie szkoleniowym w Głuchołazach. Po Tarnawskim drużynę objął HO Stanisław Zembaczyński. „Czarna Trzynastka” rozrosła się się w szczep XIII Męskiej Drużyny Harcerzy im. Jana Kilińskiego, złożony z drużyn pracujących przy II Gimnazjum Męskim (drużynowy – ćwik Jerzy Mazurek), przy Szkole Powszechnej przy ul. Tarnogórskiej (drużynowy – ćwik Zenon Romaniszyn) i przy Szkole Powszechnej przy ul. Sobieskiego (drużynowy – Henryk Ślązak HO). Funkcję komendanta szczepu pełnił phm. Stanisław Zembaczyński.



Ćwik Jerzy Mazurek żołnierz Armii Krajowej organizator i przyboczny 13 Drużyny Harcerzy im. Jana Kilińskiego - "Czarnej Trzynastki " Drużynowy gimnazjalnej XIII Drużyny Harcerzy w latach 1947-48

Zdjęcie udostępnione przez dr Jerzego Mazurka



Czarna Trzynastka w pierwszym roku swego istnienia







"Czarna Trzynastka" prowadzona przez Jerzego Mazurka (Gdy humor dopisywał chętnie śpiewano piosenkę stanowiącą bardzo "nieoficjalny" hymn drużyny - "My jesteśmy karawaniarze...")



Czarna Trzynastka przed wypadem w teren. Zbiórka przed budynkiem hufca przy ul. Kozielskiej. Fot. W. Głowaczewski



"Czarna Trzynastka" podczas imprezy hufca na Placu Krakowskim 1946 (?) 1947 r. (?) Na prawym skrzydle Jerzy Mazurek, w środku (w jasnej koszuli) Adam Tarnawski. Fot. W. Głowaczewski.

W szczep rozwinęła się także III Męska Drużyna Harcerzy im. Tadeusza Kościuszki. Szczepowym był Stanisław Kozak HO. W ramach szczepu działały: III Męska Drużyna Skautowa (drużynowy Stanisław Kozak), III Męska Drużyna Harcerska (drużynowy ćwik Zbigniew Balwierczak), III Męska Drużyna Lotnicza (drużynowy ćwik Janusz Grabiański). Wzmianki o "Trójce" znaleźć można w przeplatanych barwnymi anegdotami wspomnieniach W. Skoczyńskiego: //Wojciecha Skoczyńskiego podróż z przygodami z Borysławia do Gliwic//, Gliwice 2005 (s. 60, 63). "W harcerstwie odnalazłem się w trzeciej drużynie [...]. W "Trójce", popularnej drużynie harcerskiej poznałem i zaprzyjaźniłem się z Tadkiem Zygadłowiczem. [...]



Harcerze 3 DH w Głuchołazach: z lewej siedzi Janusz Grabiański, w głębi Tadeusz Zygadłowicz, z prawej ....Spyrka. Fot. W. Skoczyński

W roku 1946 i 1947 XII Drużynę Harcerzy im. Tadeusza Kościuszki przy Szkole Powszechnej nr 12 prowadził phm. Tadeusz Świecimski. Drużyna skupiała chłopców ze środowisk robotniczych, w znacznym odsetku przybyłych do Gliwic ze Lwowa i okolic, choć w drużynie znalazł się i harcerz urodzony w Gliwicach.







Zapewne pod koniec 1945 roku ukształtowała się komenda hufca harcerzy w składzie: hufcowy - phm. Tadeusz Świecimski HO; przyboczny hufcowego - phm. Fryderyk Koziarz; kierownik referatu drużyn harcerskich - hm. Władysław Ciosek, HR; namiestnik zuchowy - phm. Jan Roskoszny HO; sekretarz KH - phm. Tadeusz Tarnawski HR [ tak zapisano w książce pracy hufca - można sądzić, że to pomyłka i chodzi o phm. Adama Tarnawskiego. Miał on jednak brata. Brak na razie informacji, czy brat nazywał się Tadeusz i czy - podobnie jak Adam - miał stopnie Harcerza Rzeczypospolitej i podharcmistrza, nie jest też wiadome, czy w ogóle podjął pracę harcerską]. Referatem Zdrowia kierował phm. Józef Nowina-Opoka, Referatem Gospodarczo-Finansowym - phm. Franciszek Pawluk HR, Referatem Przysposobienia Wojskowego i Wychowania Fizycznego - hm. Józef Łabędź HR, Referatem Propagandy i Imprez - ćwik Jan Rakoczy. Kapelanem hufca był ks. Alojzy Hass, a członkami komendy: ćwik Przemysław Wilkosz i ćwik Zygmunt Banach. Wśród materiałów pozostawionych przez Tadeusza Świecimskiego, jest jeszcze jeden wykaz członków komendy hufca, można sądzić, z nieco późniejszego czasu, zapewne z pierwszej połowy 1946 r. Hufcowym był nadal Świecimski, a jego I przybocznym - Koziarz. Objał on także Referat Gospodarczo-Finansowy. Obowiązki II przybocznego pełnił HO Zbigniew Gregorowicz. Władysaw Ciosek pozostawał członkiem komendy jako namiestnik zuchowy, referatem drużyn miejskich kierował phm. Edward Więcek, Referatem Drużyn Wiejskich phm. Adam Tarnawski, Referatem Drużyn Wodnych - phm. Zygmunt Mikityn HR (z Pławniowic). Referat Propagandy i Imprez objął HR Władyslaw Małecki, Referat PW i WF phm. Stanisław Hauzer HR. Sekretarzm KH został wywiadowca Marceli Marquart (nb. syn starosty gliwickiego). Kapelanem hufca był ks. Alojzy Hass, który mia harcerski stopień ćwika.



Defilada 3 DH



Defiluje 13 DH

W warunkach powojennych ze sporymi trudnościami organizowało się harcerstwo żeńskie. Dawał się odczuć brak doświadczonych instruktorek. W roku szkolnym 1945/46 hufiec żeński objęła nauczycielka, phm. Izydora Kuhnowa. Wraz z uruchomieniem szkół zaczęły powstawać drużyny żeńskie. W październiku 1945 roku odbył się kurs zastępowych. 1 Drużyna Harcerek powstała przy Gimnazjum Żeńskim (drużynowa ? Dulębianka). 2 Drużynę Harcerek prowadziła Zofia Jonasz, jedna z niewielu w początkowym okresie doświadczonych instruktorek, współpracowniczka komendy hufca. W listopadzie 1945 r. powstała 3 Drużyna Harcerek „Kwiaty” przy Liceum Pedagogicznym w Gliwicach. Założycielką i drużynową była Maria Fremel. We wrześniu 1946 drużynową została Ewa Kwiatkowska, od września 1947 – do sierpnia 1948 drużynę prowadziła Danuta Kowalska, zarazem członkini komendy hufca, przyboczną była Grażyna Koziarz.

Przy Gimnazjum Żeńskim powstała także 10. DH, prowadzona przez Wiesławę Masłowską.





X Drużyna Harcerek z Gimnazjum Żeńskiego

We wrześniu 1946 r., wg notatek phm. Anny Waligórskiej, stan liczebny hufca harcerek wynosił 220 harcerek

Gliwice traktowano jako jeden z ośrodków szkoleniowych Śląsko-Dąbrowskiej Chorągwi Harcerek. Wpłynęła na to m.in. baza materialna, jaką dysponowało harcerstwo w Gliwicach. W Starych Gliwicach istniał Dom Dziecka prowadzony przez harcerki oraz budynek zaadaptowany na potrzeby kursów organizowanych dla harcerek z całej Polski; z ramienia Komendy Chorągwi kierowała nimi phm. Jadwiga Kupkowa. Z powodów wcześniej wspomnianych bardzo duże trudności wystąpiły przy organizacji pracy harcerskiej w powiecie gliwickim. Dopiero w listopadzie, grudniu 1945 roku powstały drużyny w Toszku, Łabędach, Pyskowicach, Pławniowicach. W małych ośrodkach szczególnie dawał się odczuć brak drużynowych, dlatego w okresie ferii świątecznych 1945 r. zorganizowano kurs drużynowych. W raportach administracji znaleźć można utyskiwania, że w niektórych gminach „próby organizowania harcerstwa spełzły na niczym” i wyjaśnienia, że tamtejsza młodzież w części należała do Hitlerjugend i z dystansem podchodziła do polskich organizacji. W sprawozdaniu starostwa powiatowego za luty 1946 r. była mowa o aktywnej działalności 5 drużyn harcerskich w powiecie. Szybki, żywiołowy rozwój harcerstwa w województwie kontrastował z niewielką popularnością Związku Walki Młodych w środowisku młodzieży szkolnej. W tej sytuacji zarówno na forum lokalnych komisji porozumiewawczych organizacji młodzieżowych, jak i na szczeblu województwa, zarysował się wyraźny konflikt w sprawie górnej granicy wieku członków ZHP. Działacze ZWM domagali się rygorystycznego przestrzegania granicy 16 lat, instruktorzy harcerscy nie wyobrażali sobie rezygnacji z drużyn gimnazjalnych. Tymczasem aktyw ZWM nadal dążył do podporządkowania sobie harcerstwa jako dziecięcej przybudówki. W województwie śląsko-dąbrowskim takich prób dokonywano na terenach nowo objętych, gdzie brakowało miejscowych, przedwojennych kadr instruktorskich. Jeden z aktywistów ZWM wspominał: „Z końcem 1946 roku, wspólnie z grupą działaczy ZWM organizowałem drużynę harcerską, skupiającą dzieci kolejarzy zatrudnionych w Parowozowni PKP w Opolu. Przedsięwzięcie to wiązało się z decyzją ZG ZWM o przeprofilowaniu [sic!] ZHP, o stworzeniu z niego nowego typu organizacji o odmiennej od skautingowskiej [sic!] koncepcji programowej, organizacji, która skupiać miała młodzież w wieku 14-16 lat. Chodziło o wyrwanie młodzieży spod wpływów sił reakcyjnych, z zacofania, a zwłaszcza z tego, co zwaliśmy wówczas »parafianizmem«, a co dzisiaj nazwano by postawą nieangażowania się ideowego po stronie partii.” Komendantka Chorągwi Harcerek Wanda Czekańska została brutalnie zaatakowana na łamach wydawanego w Katowicach pisma „Czyn Młodych” jako nierespektująca zasady przekazywania innym organizacjom młodzieżowym harcerek powyżej 16 lat. Sytuację starała się załagodzić Główna Kwatera Harcerek tłumacząc, że sytuacja Śląska jest specyficzna, a udział starszych dziewcząt jest niezbędny w akcji repolonizacyjnej. Na spotęgowanie napięcia wpłynął fakt, że ZHP był jedną z nielicznych organizacji społecznych, która odmówiła podpisania deklaracji, wzywającej do głosowania „trzy razy tak” w referendum 1946 r. W ocenie funkcjonariuszy V Departamentu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego z września 1946 roku: „Zmiany radykalne, wprowadzone w Lublinie, pozostały […] na papierze. Do dziś zarządzenie nowych władz harcerskich o zmianie prawa i przyrzeczenia jest przeważnie ignorowane przez instruktorów harcerskich. Przyjmując dość powszechnie stare przyrzeczenia [sic!], młodzież harcerska ma sposobność zademonstrowania swego przywiązania do reakcyjnego kierunku panującego w Związku w okresie okupacji i przed 1939 r. […] Władze harcerskie zakazały przyjmowania do ZHP młodzieży powyżej lat 16. Władze bezpieczeństwa zakazały tworzenia drużyn skautowych [chodzi o pion harcerstwa przed wojną nazywany skautami-wędrownikami, a więc drużyny młodzieży harcerskiej od lat 16 – JJ], kręgów starszoharcerskich, zezwalając jedynie na tworzenie kręgów instruktorskich, złożonych ze starszych harcerzy, zajmujących w ZHP funkcje kierownicze […]. ZWM przyrzekł udzielenie pomocy w kadrach Harcerstwu. Chodziło o przeszkolenie pewnej ilości ZWM-owców na instruktorów harcerskich. Na obóz Centralnej Akcji Szkoleniowej męskiej i żeńskiej posłano szereg ZWM-owców, celem przeszkolenia ich na harcerskich instruktorów. Wyniki tej akcji są nikłe. Przysłany element okazał się niezwykle słaby. Na obóz harcerek przysłano ZWM-ówki, które na obozie często wstydziły się swej przynależności do ZWM. Po obozie niektóre z nich oświadczyły, że do ZWM nie chcą należeć, a chcą należeć do harcerstwa. Na obozie męskim były wypadki usuwania ZWM-owców za picie, kradzieże itp. wyczyny. Zaledwie b[ardzo] nieliczna grupa będzie mogła otrzymać stopnie instruktorskie. Jasnym jest, że wobec wielkiej ilości starych doświadczonych kadr, jakimi rozporządza ZHP, przypływ poszczególnych jednostek [z] ZWM czy [OM]TUR-u nie zmienia w niczym sytuacji, jaka wytworzyła się w Związku.” W świetle zacytowanej opinii szczególnie wyrazista staje się skomplikowana sytuacja harcerstwa gliwickiego. Z jednej strony – na tle olbrzymich potrzeb kadrowych, w warunkach powojennego chaosu, rola ZHP jako atrakcyjnej dla młodzieży organizacji o patriotycznym, polskim obliczu, organizacji skupiającej grono młodych ludzi nieprzeciętnego formatu, w wielu przypadkach mających w życiorysie piękną kartę wojenną, musiała być postrzegana przez władze miasta czy administrację oświatową bardzo pozytywnie. Andrzej Ziemilski, członek PPS, który kierował wówczas Miejskim Urzędem Informacji i Propagandy oceniał po latach: "Harcerstwo gliwickie - póki nie zostało wykończone - było wspaniałe. Bardzo dobre, oparte o stare przedwojenne tradycje" [cyt za: B. Tracz, Gliwice 1945. Rok ostatni - rok pierwszy..., s.145.] Z drugiej strony – gliwickie harcerstwo reprezentowało to, co było solą w oku PPR i jej przybudówek: silne środowiska starszej młodzieży na Politechnice, w Liceum Pedagogicznym, w gimnazjach, kadrę instruktorską związaną z Szarymi Szeregami, AK, a także z narodowo-katolickim Harcerstwem Polskim („Hufce Polskie”) ze Lwowa. Kadrę, której nijak "przeprofilować" się nie dało. Rok po rozpoczęciu powojennej pracy harcerskiej w Gliwicach: Dzień Harcerza 1946 r. Ze sztandarem hufca HO Cezary Leżeński (żołnierz Powstania Warszawskiego, kawaler Krzyża Walecznych; później autor licznych książek historycznych, inicjator Orderu Uśmiechu). Od lewej: phm. Jan Golczewski, hm. Władysław Ciosek. Z prawej prawdopodobnie hm. Józef Wieszczek, a na trybunie phm. Tadeusz Święcimski. Zdjęcie udostępnione przez hm. Stanisława Łastawieckiego.



Na czele kolumny hm. Józef Wieszczek i hm. Władysław Ciosek (fot. W. Głowaczewski)



W poczcie sztandarowym Cezary Leżeński i ... Moskal

Defilada, którą udokumentował m.in. Władysław Głowaczewski prawdopodobnie kończyła wspominane przez Krystynę Szmyd-Darlewską ćwiczenia terenowe drużyn gliwickich w Zielone Święta 1946 r. Była ona zapewne związana z przeniesionymi obchodami Dnia Harcerza, w 1946 r. dzień Św. Jerzego wypadał bowiem bezpośrednio po Wielkanocy

Na początku maja 1946 roku w kilku ośrodkach, głównie akademickich, w Polsce doszło do manifestacji z okazji święta 3 Maja. Zarówno w Gliwicach, jak i w innych miastach, wobec działań podjętych przez władze polityczne, spontaniczne obchody narodowego święta przerodziły się w manifestację postaw opozycyjnych. Na atmosferę święta wpłynęło przede wszystkim zaskoczenie ludzi wycofaniem zgody władz na urządzenie obchodów 3 Maja. Mogły odbyć się tylko uroczystości kościelne, ponadto obchodzić miano Dzień Oświaty. W kościołach gliwickich odbyły się uroczyste msze z patriotycznymi kazaniami. Po nabożeństwach samorzutnie formowały się pochody z młodzieżą na czele. W tłumie wyróżniali się studenci (podnieceni wcześniejszym aresztowaniem kolegi i już w dniu 2 maja próbujący organizować się dla wywarcia nacisku na jego uwolnienie), młodzież szkolna, harcerze, a także kolejarze i powstańcy śląscy. Przemarsz zorganizowanej młodzieży wywołał owacje publiczności, która tłumnie dołączała do manifestacji. Nastąpiły nieudane próby zablokowania pochodu przez milicję, co podgrzało nastroje. Demonstracja trwała kilka godzin. Jak wspominała ówczesna studentka Politechniki Barbara Mękarska-Kozłowska, gdy pochód dotarł w rejon budynków akademickich, "ukazał się rektor w czarnym ubraniu, z orderem Odrodzenia Polski na piersiach - bardzo blady. I tak jakoś się złożyło, że dostał kwiaty do ręki i zaczął sam iść na czele pochodu - pochodu Trzeciego Maja. Pochód zatrzymał się przed jedną z burs, gdzie było obszerne podwórze. Tutaj rektor wygłosił mowę, w której nazwał studentów kolegami i przyjaciółmi i obiecał zaopiekować się losem uwięzionych. Wezwano również sikawki straży pożarnej, ale okazało się, że harcerze dokonali sabotażu, przecięli rury gumowe i nie można było sprawdzić skutku >>oblewania zapału zimną wodą<<". W raporcie podziemia pisano: „Pochód był bardziej imponujący niż na 1 Maja. Dziś bohaterem dnia była młodzież. Do pochodu samorzutnie przyłączyła się jakby spod ziemi wyrosła orkiestra kolejowa i grupa kolejarzy lwowiaków z pieśnią swoją.” Dalej podano, że aresztowany został komendant hufca harcerzy i cały hufiec zgromadził się przed więzieniem i biwakował przez całą dobę, aż do wypuszczenia komendanta. „Postąpiła podobnie młodzież gimnazjum kupieckiego, na skutek aresztowania jednego profesora”. Przywołane tu Sprawozdanie Eksterytorialnego Okręgu Tarnopolskiego Zrzeszenia WiN z przebiegu wydarzeń 3 maja 1946 r. w Gliwicach wymaga weryfikacji. Niewątpliwie zaangażowanie harcerstwa było duże i osoby, które przybyły do Gliwic latem czy jesienią 1946 roku słyszały pełne emocji opowieści o manifestacji. Jednak relacja jej uczestnika – przybocznego „Czarnej Trzynastki” Jerzego Mazurka nie potwierdza gremialnego protestu harcerzy przed więzieniem, ani spektakularnych aresztowań harcerzy w trakcie demonstracji. Jerzy Mazurek wspominał, że podczas demonstracji i powstałych rozruchów „13” zamykała kolumnę harcerzy, i - zdyscyplinowana, trzymana pewnie przez Tarnawskiego - nie ucierpiała (rozmowa z 22 kwietnia 2009). Można sądzić, że funkcjonariusze UB próbowali z tłumu wyłuskiwać osoby uznane za organizatorów demonstracji, choć ustępowali w obliczu determinacji zgromadzonych. Nie wiadomo też, czy wszystkie drużyny uczestniczyły w tej części demonstracji, która odbywała się w rejonie Politechniki. Bez wątpienia liczny i dobrze widoczny udział harcerzy w pochodzie wpłynął na pogorszenie stosunku władz politycznych do hufca, a także przesądził prawdopodobnie o zmianie hufcowego. Nastąpiła ona jeszcze w maju 1946 roku. W miejsce phm. Tadeusza Świecimskiego, pełniącym obowiązki komendanta hufca został podharcmistrz Adam Tarnawski. [Nie można jednak wykluczyć innych jeszcze powodów odwołania Świecimskiego]. Rozkazem Naczelnika Harcerzy l. 2 z 15 lutego 1947 r. phm. Tarnawski został zwolniony, na jego miejsce, tym samym rozkazem na funkcję komendanta hufca mianowany został hm. Józef Wieszczek. Jednak już 15 maja 1947 r. rozkazem Naczelnika Harcerzy l. 5; Adam Tarnawski został znów mianowany po. hufcowego. [Co ciekawe, wg książeczki służbowej J. Wieszczka funkcję komendanta hufca pełnił on nieprzerwanie od stycznia 1947 r. do stycznia 1949 r.]. Można domyślać się, że zmiany uwidocznione w rozkazach Naczelnika Harcerzy były rezultatem chaosu organizacyjnego i złego przepływu informacji wewnątrz związku. Mogły też wynikać z podjętej przez władze polityczne próby odsunięcia Józefa Wieszczka od wpływu na młodzież, w związku z jego poglądami na charakter harcerstwa, jako harcmistrza jeszcze z przedwojennego mianowania i żołnierza Armii Krajowej, a zarazem z braku pośród obdarzonych autorytetem instruktorów gliwickich osoby posłusznej inspiracji PPR, bowiem Adam Tarnawski, związany z lwowską AK, również nie reprezentował postawy oczekiwanej przez władze polityczne.

Zanim jednak kolejne zmiany władz hufca nastąpiły, latem 1946 roku miało miejsce wydarzenie bardzo ważne dla gliwickiego harcerstwa - obóz hufca męskiego w Głuchołazach. Uczestniczyło w nim około 120 harcerzy. Komendantem był phm. Adam Tarnawski, oboźnym Jacek Węgrzynowicz, w komendzie był ponadto Edward Więcek przybyły z Krzeszowic (na razie trudno ustalić, czy przyjechał do Gliwic razem z pozostałymi harcerzami z ekipy Świecimskiego w maju 1945, czy dołączył do nich później).



Prawdopodobnie wyjazd na obóz w Głuchołazach. Kadra obozu (od lewej: Edward Więcek, Adam Tarnawski Jacek Węgrzynowicz) oraz Zbigniew Gregorowicz. Fot. W. Głowaczewski

Wojciech Skoczyński z 3 DH wspominał: ...oczywiście kluczową imprezą był wyjazd na obóz. Już w maju każdy druh otrzymywał pismo do zakładu pracy ojca, w którym komenda hufca prosiła o przelanie należnej za obóz sumy na odpowiednie konto. [...] Dostaliśmy amerykańskie namioty wojskowe, na miejscu kupiło się deski i słomę na sienniki. Tata zrobił na fabryce śledzie do namiotów i z pozostałości po filii obozu [niemiecki obóz pracy na terenie Carbochemu] przekazał sienniki i poduszki z takiej tkaniny z papierowego sznurka. [...] Dał na transport nieśmiertelnego Dodge'a i ekipa kwatermistrzowska pojechała, bo jak hufiec przyjechał, to spanie, kuchnia i latryna musiały być gotowe. Taka kuchnia wykarmiła 140 byków i zachorowań, ani zawodowych kucharzy nie było." //Wojciecha Skoczyńskiego podróż z przygodami z Borysławia do Gliwic//, Gliwice 2005 (s. 63). s. 204. "...w Głuchołazach na obozie w 1946 roku mieszkaliśmy w amerykańskich 20-osobowych namiotach, po dwa zastępy. Spaliśmy na własnoręcznie wykonanych pryczach."



Panorama obozu w Głuchołazach fot. W. Skoczyński







Obóz w Głuchołazach - brama obozu (to i kolejne zdjęcia - Władysław Głowaczewski)

Specyfiką powojennych czasów był fakt, że na obozie była broń i warty pełniono z karabinami (choć nie jest pewne, czy naładowanymi ;).





Tak wyglądały "apartamenty" kadry (pod niemiecką pałatką)



Harcerze gliwiccy na Rynku w Głuchołazach. Na prawym skrzydle Czarna Trzynastka





Edward Więcek, zastępca komendanta obozu w Głuchołazach, w 1947 roku członek Komendy Hufca, odpowiedzialny za referat drużyn harcerskich

Obóz w Głuchołazach - pierwszy obóz hufca [choć podobno latem 1945 roku harcerze gliwiccy obozowali pod Krakowem, wykorzystując współpracę z Krzeszowicami, ale były to dopiero początki organizacji] - w świetle opracowania Tadeusza Pielasza, miał charakter szkoleniowy, przygotowywał młodą kadrę do pracy w hufcu.



Wokół było wiele śladów przejścia frontu. Powyższe zdjęcie pochodzi z wycieczki do Nysy, gdzie zniszczenia widoczne były na każdym kroku (fot. W. Głowaczewski)



Totem (fot. W. Skoczyński)



Tak wyglądała kuchnia obozowa. To i kolejne zdjęcia wykonał i udostępnił p. Wojciech Skoczyński (wówczas harcerz 3 DH i uczestnik obozu)





Praca przy budowie szkoły



Wędrówka. Biskupia Kopa



Od lewej: Ryszard Wlazło (Warecki), Marian Lachowski, Jerzy Pszoniak

Literatura  //Komuniści wobec harcerstwa 1944-1950. Dokumenty do dziejów PRL//, wybór, wstęp i opracowanie Krzysztof Persak, Warszawa 1998. „Wiadomości Urzędowe Naczelnictwa ZHP”.  Adamczyk Błażej, //Harcerskie zbliżenia//, Radlin 2008.  Armia Krajowa i Szare Szeregi w Obwodzie Krzeszowice. Praca zbiorowa pod red. Tadeusza Gawła i Tadeusza Świecimskiego, Kraków 2004.  Docz Roman, T//warda szkoła życia// /w:/ //Zrodził nas czyn. Materiały konferencji popularnonaukowej poświęconej dziejom ruchu młodzieżowego na Śląsku Opolskim w latach 1945-1956//, Opole 5 stycznia 1973, pod red. Zbigniewa Kowalskiego, Opole 1973.  Kwiek Julian, //Związek Harcerstwa Polskiego w latach 1944-1950. Powstanie, rozwój,likwidacja//, Toruń 1995.  Pielasz Tadeusz, Materiały szkoleniowe dla kursu podharcmistrzowskiego  Schmidt Jacek, //Organizacje młodzieżowe Politechniki Ślaskiej w latach 1945 – 1970//, „Zeszyty Gliwickie”, z. 13, Gliwice 1978.  Studencki Zbigniew, //Z dziejów Związku Harcerstwa Polskiego w województwie Śląsko-Dąbrowskim//, „Rocznik Katowicki”, t.11, pod red. L. Szarańca: Katowice 1983;  Woźniczka Zygmunt, //Gliwice 1945-1946. Trudne wrastanie w nową rzeczywistość//, „Rocznik Muzeum w Gliwicach”, t.14: 1999.

none //Optional:// a note about this edit for the page history log

//Optional:// tags for this page, separated by commas

Pomoc · Informacje · Blog · Warunki · Prywatność · [|**Wsparcie**] · **Uaktualnij** Contributions to http://gliwickie-harcerstwo.wikispaces.com are licensed under a [|Creative Commons Attribution Share-Alike 3.0 License]. Części strony niebędące autorstwa użytkowników są zastrzeżone: Copyright 2009 Tangient LLC
 * #|Anuluj ||
 * Note** that the content you create on http://gliwickie-harcerstwo.wikispaces.com is licensed under the [|Creative Commons Attribution Share-Alike 3.0 License]. Please only submit content that you write yourself or that is in the public domain. Learn more about our open content policy.