Harcerstwo+gliwickie+w+dekadzie+lat+siedemdziesiątych+-+szkic+próbny

=:) Wielka prośba o sprostowania, uzupełnienia i zdjęcia - szczególnie obrazujące pracę Płomienia, Watry, Wiru, harcerzy drużyn wodnych, zdjęcia z Łączy - np. Grodzisko oraz wszelkie dane i fotografie ukazujące działalność nieuwzględnionych tu kręgów, szczepów i drużyn! Także biogram Józefa Romaszkiewicza != Uwaga! Zasadą jest, że publikowane tu zdjęcia przekazane są za zgodą autorów bądź przynajmniej właścicieli fotografii

Gliwickie harcerstwo w dekadzie lat siedemdziesiątych - próba syntezy
 Okres żywiołowego rozwoju w latach 1956-61 wpłynął w sposób istotny na charakter harcerstwa w mieście w następnych latach. Szczególne znaczenie dla poziomu pracy hufca w kolejnych dwóch dekadach miała ciągłość tradycji kręgów instruktorskich, biorących swój początek w latach 1956-1959. Położyły one duże zasługi dla przekazywania klimatu, stylu pracy oraz umiejętności metodycznych i technicznych, charakterystycznych dla gliwickiego harcerstwa. Mowa tu o powstałym w grudniu 1957 r. i zachowującym praktycznie ciągłość pracy Kręgu Drużynowych Zuchowych „Płomień” (prowadzonym pod koniec lat sześćdziesiątych i w latach siedemdziesiątych przez takich instruktorów jak m.in.: Józef Cegielski, Marek Nowakowski, Ewa Domagalska, Edward Wasylkowski, ….) i Kręgu Starszoharcerskim „Wir”, którego początki w październiku roku 1958 (jako Drużyny Drużynowych Drużyn Harcerskich) i zdobyta pozycja związane były przede wszystkim z osobą phm Leonarda Denkowskiego. W pierwszej połowie lat siedemdziesiątych, po okresie osłabienia czy nawet zaniku pracy, na czele Kręgu „Wir” stanął phm. Józef Romaszkiewicz, który stał się przywódcą i wzorem dla grupy instruktorów drużyn starszoharcerskich, pracujących w newralgicznym okresie wprowadzania do harcerstwa programu Harcerskiej Służby Polsce Socjalistycznej (HSPS). Byli w tym gronie m.in. Henryk Dersiewicz, Jan Skorupa, Jerzy Jankowski, Roman Sabo, Józef Olejniczak,... Nieco mniej szczęścia do kontynuatorów tradycji, wywodzącej się z obozów kursowych Harcerskiej Akcji Szkoleniowej’59 w Kuczowie i Drużyny Kadrowej Stanisława Łastawieckiego miał Krąg „Watra”, zrzeszający instruktorów młodszoharcerskich, choć i w tym przypadku działalność była podtrzymywana, np. na początku lat siedemdziesiątych kierował „Watrą” hm. Tadeusz Zgoda-Zgodziński, w 1973 r. - phm. Krzysztof Gregorowicz



Zbiórka wyjazdowa "Watry" jesień 1973

Od lewej (na czele grupy) Ania Soja ("Wicher"?), (w drugim szeregu, z gitarą) - Jurek Flak z "Sokoła", Juliusz Zając ("Sokół), Janusz Klęczar ("Millenium?), (z tyłu) - ?Mariusz Dąbrowski?, Marula Znaniecka ("Orlik")



Od prawej: Andrzej Jaśniok, Piotr Stryk, Marek Wacławski, Jadwiga Zembala



"Watra" - Rajcza 1973



Uczestnicy obozu prowadzonego przez kadrę "Wiru" /w mundurach, a nie koszulach HSPS/ ( połowa lat siedemdziesiątych?)





Gliwickim "fasonem" była wówczas kolumna trójkowa

Dostrzegalne było istnienie środowisk starszoharcerskich. W okresie, gdy komendantką hufca była hm Jadwiga Kramarzowa, wzrosła liczba specjalnościowych drużyn starszoharcerskich. Ich obecność zaznaczała się wyraźnie w technikach (np. Technikum Hutnicze, Mechaniczne, Kolejowe), gdzie wstąpienie do harcerstwa bywało swego rodzaju manifestacją wobec „konkurencyjnej” organizacji młodzieżowej, jaką był Związek Młodzieży Socjalistycznej. W harcerstwie starszym ważną rolę odgrywały m.in. drużyny wodne czy motorowa, szczególnie gdy istniało przy nich silnie zżyte z własnym środowiskiem grono instruktorów. Istniało też co najmniej kilka silnych szczepów, zrzeszających drużyny harcerskie i zuchowe przy szkołach podstawowych i kilkanaście takich, którym nie udawało się utrzymać stabilnej pozycji przez czas dłuższy, lecz w różnych przedziałach lat siedemdziesiątych odnotowywały okres aktywnej pracy. Silne środowiska, działające przy szkołach podstawowych, miały zwykle atut w postaci osoby dorosłego instruktora – komendanta szczepu, potrafiącego skupić wokół siebie liczną kadrę młodzieżową, rekrutującą się spośród absolwentów tych szkół. //De facto// kadra ta stanowiła rodzaj zastępu, a czasem drużyny starszej. Rola komendanta szczepu czy drużynowego wynikała nie tyle z nominacji na funkcję, ile wiązała się z cechami osobowości i autentycznymi umiejętnościami przywódczymi. Zarazem stanowiło to pewną słabość, bowiem w wielu wypadkach odejście takiego obdarzonego charyzmą przywódcy przesądzało o znacznym osłabieniu środowiska, w którym brakowało następcy. Wśród ważniejszych jednostek w pionie młodszoharcerskim można wymienić m.in. szczepy „Sokół” przy SP nr 22, „Wicher” (SP 10), drużynę, a potem szczep „Słowian”- SP 18, „Jastrząb” - SP 37, „Orlik” przy SP 41, „Rodło” – SP 9, „Światowid” (SP 28),. Pod koniec dekady lat siedemdziesiątych do grona silniejszych środowisk dołączyły m.in. szczepy „Millenium”, "Halny" (SP 19) „Azymut” (SP 23), „Grunwald” (SP 8), „Huragan” (SP 4), „Litwos” (SP 36) oraz........??? Osobne miejsce należy się działającemu przy Szkole Podstawowej nr 19 przy ul. Sobieskiego Szczepowi „Węzeł” - w związku z likwidacją szkoły w latach 70. przestał działać, ale jego drużyny: 13 i 9 dostarczyły harcerstwu gliwickiemu znacznej grupy kadry, której wpływ na kształt hufca w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych trudno przecenić.  Nowością w pracy harcerskiej w Gliwicach był rozwój drużyn Nieprzetartego Szlaku. W 1975 r. powstał Referat Nieprzetartego Szlaku, na czele którego stanęła phm. Maria Szafranek-Nogieć, kierująca pracą drużyny, a potem szczepu NS im. M. Joteyko przy Szkole nr 25 w Gliwicach. Choć w środowisku instruktorskim hufca nie było pełnej jednomyślności i wyrażano zróżnicowane postawy wobec idei objęcia dzieci niepełnosprawnych strukturą ZHP, metoda harcerska, adaptowana do specyficznych warunków, stanowiła dla wychowanków drużyn NS wielką atrakcję i dawała możliwość czerpania radości z obcowania z przyrodą. Warto zauważyć, iż praca w drużynach NS wymagała bardzo wiele zaangażowania od instruktorów. Godny szczególnego podkreślenia jest fakt samodzielnego zarobkowania harcerzy z drużyn NS, aby zdobyć środki na wycieczki i biwaki, władze bowiem były wyraźnie mniej zainteresowane podnoszeniem „procentu zorganizowania” w szkole specjalnej, a stąd wykazywały mniejszą gotowość angażowania środków na pracę harcerską.  Ważnym atutem gliwickiego hufca, mającym znaczenie dla prowadzenia pracy śródrocznej i wakacyjnej był Ośrodek w Łączy, położony pośród wspaniałego kompleksu leśnego, ciągnącego się praktycznie nieprzerwanie od Rud Wielkich przez Tworóg, Rudziniec i dalej do Starej Kuźni i Kotlarni. Bliskość Gliwic, łatwość komunikacji, a przede wszystkim piękno tego terenu, zróżnicowanego pod względem krajobrazowym, przeciętego wijącym się wśród starego drzewostanu strumieniem, z licznymi cyplami i „półwyspami”, którym wiele roczników harcerzy nadawało nazwy upamiętniające ludzi i przygody (Wzgórze Widoków, Dolina Obrzynka Kwadratowego,....), powodowały, że Łącza stała się uczęszczanym miejscem biwaków harcerskich drużyn i zastępów, nawet tych, które nie zamierzały korzystać z zaplecza Ośrodka. Podkreślić trzeba, iż częste i czasem nieformalne wyjazdy do Łączy przez wiele lat nigdy nie stworzyły zagrożenia dla lasu.  Jedno z oryginalnych miejsc w Łączy powstało dzięki instruktorom kręgu „Płomień” z Markiem Nowakowskim na czele. Na cyplu oblewanym przez wody strumienia powstało prasłowiańskie „Grodzisko”, z trzema „chatami” zbudowanymi z potężnych bierwion i mostem prowadzącym przez strumień w kierunku leśnej drogi z Kotlarni do Rudzińca. Choć budowy później nie kontynuowano, w takiej postaci pamiętali Grodzisko harcerze biwakujący w Łączy w latach 70. Wielu z nich korzystało w nim z dachu nad głową, było też „Grodzisko” scenerią leśnych obrzędów drużyn zuchowych i harcerskich.  Od połowy lat sześćdziesiątych w Gliwicach uwidoczniły się zjawiska negatywne, podobne zresztą jak w całym Związku. Przede wszystkim ubywali z szeregów doświadczeni instruktorzy, tworzący dotąd oblicze gliwickiego harcerstwa, ludzie niezależni w swoich poglądach i traktujący pracę w ZHP wyłącznie w kategoriach działalności społecznej. Następował proces wycofywania się instruktorów, czynnych po 1956 roku z uwagi na obiektywne trudności: wiek, obowiązki rodzinne czy pracę zawodową. Niektórych zniechęcały przeobrażenia zachodzące w ZHP, skąd przecież pozbyto się tak znaczących dla ruchu harcerskiego postaci jak Aleksander Kamiński czy Józef Grzesiak oraz zmiana regulaminów i redakcji najważniejszych dokumentów Związku. Również Politechnika Śląska przestawała w tym okresie stanowić w stopniu podobnym, jak w latach czterdziestych i po roku 1956, kadrowe zaplecze drużyn harcerskich, choć warto podkreślić, że nadal istniał przy Politechnice krąg instruktorski „Algol” (był następcą powstałego po odwilży październikowej kręgu „Żagiew”). Obniżył się znacząco wiek drużynowych, widoczna była znaczna fluktuacja obsady funkcji w drużynach i szczepach, a w ślad za tym rwanie się ciągłości pracy tych środowisk. Niepełnoletni drużynowi mieli znaczne kłopoty z organizacją zbiórek wyjazdowych, trudno im było zdobyć zaufanie rodziców i odpowiedni prestiż w stosunkach ze szkołą. Praca śródroczna wielu środowisk opierała się na zbiórkach organizowanych w harcówkach lub na terenie szkoły, a dla uczestników była czymś w rodzaju zajęć pozalekcyjnych o rekreacyjnym, zabawowym charakterze. Braki kadrowe powodowały, że zanikał system zastępowy. Młodzi wiekiem drużynowi prowadzili cotygodniowe zbiórki całej drużyny, a podział na zastępy odgrywał rolę drugorzędną1. Jednocześnie jednak nadal nie brakowało młodych ludzi pełnych zapału i związanych emocjonalnie z harcerstwem, poświęcających organizacji niemal cały czas wolny. W pracy harcerskiej zawiązywały się trwałe przyjaźnie. W dalszym ciągu tradycyjne formy pracy harcerskiej: obozy, wędrówki, ogniska, gry terenowe stanowiły źródło przeżyć i wzruszeń, dawały okazję poznawania swoich możliwości i doskonalenia się, pozostawiały wspomnienia żywe przez długie lata. Podobnie jak w skali całego związku, następowało podporządkowywanie hufca władzom politycznym, postępowała centralizacja, pozostawiająca coraz mniej miejsca dla silnych osobowości instruktorów w terenie. Na coraz większą skalę zarysowywało się zjawisko etatyzacji struktur harcerskich. Wiązało się to w sporym stopniu z polityką administracji państwowej oraz instancji partyjnych wobec organizacji, której przekazywano stałe dotacje, pozwalające na zakup sprzętu i utrzymanie ośrodków obozowych oraz lokali komend. Zarazem doglądanie tego mienia, prowadzenie księgowości, wymagało rozszerzenia grona kadry etatowej. Wreszcie nie tylko funkcje gospodarczo-administracyjne ale i stanowiska w komendzie stały się płatne. Etaty te zależały od władz politycznych, a nie od stanu finansów hufca. W miarę upływu czasu przybywało wśród pracowników etatowych takich osób, którym wobec braku wykształcenia, potrzebnego do kariery zawodowej na innym polu, na pracy w strukturach ZHP bardzo zależało. Coraz częściej pojawiać zaczęła się możliwość wykorzystania pracy w harcerstwie jako odskoczni do kariery politycznej. Z kolei powiększenie grona płatnych instruktorów było, jak zauważył Andrzej Janowski, jednym z trzech czynników koniecznych do „przechwycenia” organizacji przez władze komunistyczne. „Przechwycenia nie można dokonać pracując aparatem społecznym i niezależnym finansowo. Przechwycenie kosztuje w sensie zupełnie dosłownym”2. Symptomatyczne stały się przeobrażenia dotyczące organizacji akcji letniej. Od końca lat sześćdziesiątych zanikły ostatecznie w Gliwicach obozy samodzielne drużyn i szczepów, a podstawową formą stały się zgrupowania obozów. (Zwykle organizowano zgrupowanie o charakterze szkoleniowym w Ośrodku Harcerskim w Łączy i zgrupowanie wyjazdowe (np. 1971 – Chrewt (?) w Bieszczadach, 1972 - Pszczew nad j. Chłop, 1973 – Borowice w Sudetach, 1974- Mrowina k. Włoszczowej, 1975-77 Nierodzim, 1978 Czarny Las k. Nierodzimia, 1978-80 –Zdów na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej). Choć w okresie wcześniejszym niejednokrotnie rozbijano równolegle kilka obozów drużyn w tej samej okolicy, albo rozkładano ciężar prac kwatermistrzowskich pomiędzy dwa zaprzyjaźnione szczepy, z których jeden odpowiadał za przywiezienie sprzętu i rozbicie obozowiska, a drugi za zwinięcie obozu i załadunek sprzętu na drogę powrotną do Gliwic, w latach 70. cechą charakterystyczną stało się ścisłe podporządkowanie poszczególnych obozów komendzie zgrupowania. Komenda zabezpieczała całość spraw kwatermistrzowsko-żywieniowych, ale i nadzorowała pracę poszczególnych obozów (w praktyce posługiwano się wręcz nazwą podobozy). Kadra podobozów odpowiadała za program zajęć, wystrój obozowiska, i stronę obrzędową, ale musiała uwzględniać plan pracy przyjęty dla całości zgrupowania, podlegała stałej kontroli i mogła być odwołana przez komendę zgrupowania. Podobnie jak na nieharcerskich koloniach letnich, na zgrupowaniu zatrudniano odpłatnie pracowników, nie związanych z harcerstwem (ale niekiedy powiązanych w różny sposób z osobami kierującymi zgrupowaniem), zapewniających transport, zaopatrzenie, księgowość, pracę kuchni itp. Była to sytuacja umożliwiająca obozowanie środowiskom słabszym, a przede wszystkim harcerzom z drużyn przy szkołach podstawowych, którzy najliczniej uczestniczyli w akcji letniej. Organizowanie zgrupowań, prowadzonych przez kadrę hufca, pozwalało na zdjęcie z barków drużynowych, nie mających oparcia w silnym szczepie, ciężaru dbania o zdobycie sprzętu obozowego, wyżywienie, obowiązku załatwiania formalności na terenie obozowania i rozliczenia kosztów obozu. Oczywiście drużyny i szczepy prowadzone przez kadrę w znacznym stopniu niepełnoletnią, często krótko tylko pozostającą na swych funkcjach, zdecydowanie nie mogłyby sobie pozwolić na obóz samodzielny. Słabe środowiska nie miały też zazwyczaj atutu, jakim dysponowały te prowadzące systematyczną i atrakcyjną działalność przez czas dłuższy, a mianowicie grona dorosłych przyjaciół, rodziców bądź dawnych harcerzy, którzy w ramach społecznej działalności w Kołach Przyjaciół Harcerstwa (KPH) jeździli w latach sześćdziesiątych na obozy jako kadra gospodarcza. Sytuacja, w której obozy letnie nie stanowiły już uwieńczenia śródrocznej pracy drużyn sprzyjała pojawieniu się zjawiska „zapisywania się” do harcerstwa tylko dla możliwości wyjazdu na obóz, jako substytutu kolonii letnich. W latach 1976-80 co roku uczestniczyło w Gliwicach w akcji letniej średnio około 2 tysiące dzieci, najczęściej w wieku 11-15 lat3. Uczestnicy obozów w większości byli harcerzami pracującymi w ciągu roku w drużynach, choć hufiec organizował też obozy dla pewnych grup młodzieży nieharcerskiej. Dzieci nie będące harcerzami stanowiły też spory procent uczestników grup „harcerskich” wyjeżdżających w ramach wymiany zagranicznej do NRD, Czechosłowacji i Bułgarii. W nowej sytuacji – między innymi wobec systemu dofinansowania wypoczynku dzieci pracowników przez zakłady pracy, silne środowiska praktycznie pozbawione zostały możliwości organizowania obozów indywidualnych (bowiem drużyny straciły "osobowość prawną" i pieniądze musiały wpływać na konto hufca), co znacząco obniżało poprzeczkę wyzwań stających przed harcerzami starszymi i kadrą instruktorską (a także zapewniało ściślejszą kontrolę tych jednostek). Powyższe stwierdzenie nie przesłania faktu, iż dużej grupie młodzieży harcerskiej w latach siedemdziesiątych dane było przeżywać emocje i wzruszenia związane z życiem leśnym, przygody podczas wart nocnych, gier terenowych, podchodów i biegów patrolowych, zaznawać doświadczeń samodzielności, stawiając sprzęty obozowe czy nocując w szałasie w lesie, cieszyć się poczuciem przyjaźni i braterstwa w zastępach harcerskich, śpiewać nastrojowe piosenki harcerskie i wojskowe, poznawać kraj podczas wędrówek i wycieczek. Nie należy też bagatelizować wartości duchowych, jakie nadal kształtowały osobowość co najmniej części młodzieży stykającej się z harcerstwem i w tradycyjnych symbolach harcerskich, takich jak krzyż czy lilijka z literami ONC (Ojczyzna – Nauka – Cnota) odnajdującej potrzebne w wieku dorastania drogowskazy moralne. Niejednokrotnie oddziaływanie tych symboli było szczególnie silne, gdy nakładało się na wartości rodzinne, nieraz zresztą też związane z harcerską przeszłością rodziców. W wielu wypadkach odnajdowano w harcerstwie bodziec do pracy nad sobą, gdy środowisko domowe nie potrafiło dostarczyć odpowiednich wzorców. Wiele osób docenia wagę tego okresu w swoim życiorysie. Instruktor pracujący w hufcu od połowy lat sześćdziesiątych do początku osiemdziesiątych phm. Mirosław Rymar napisał: „To co dla wielu było „lataniem w krótkich spodenkach” dla nas było czymś więcej. Czymś znacznie więcej. Dla mnie było to niemal dwadzieścia lat najintensywniejszego życia, pełnego wydarzeń i wrażeń, których pozbawieni byli ci wszyscy pozostali – „w długich spodniach”. To był czas kształtowania swojej postawy na całe życie. Wiem co piszę, wszak minęło dużo czasu i siedzę teraz przy komputerze na drugim końcu świata, w Australii. Tamten czas stał się fundamentem pod wszystko co później następowało”. Zmiany wewnętrznego charakteru środowiska gliwickiego w latach siedemdziesiątych wynikały po części z kontredansu organizacyjnego. Na początku tego okresu istniały dwa hufce: Gliwice – miasto im. Jana Henryka Dąbrowskiego i Gliwice – powiat. Po reformie administracji państwowej zostały one połączone w Hufiec Ziemi Gliwickiej. W 1975 r. z Hufca Ziemi Gliwickiej powstało 8 hufców: Gliwice, Pyskowice, Toszek, Rudziniec, Sośnicowice, Wielowieś, Pilchowice, Kamieniec (ten ostatni włączony został następnie do hufca Zbrosławice)4 Niewątpliwie pozytywne znaczenie dla całego środowiska gliwickiego miał kontakt, który z hufcem utrzymywała grupa starszych instruktorów (przede wszystkim Mieczysław Szczawiński, Stanisław Ciechanowski, Łucja Wolna, Jan Biernacik, Stanisław Łastawiecki, Włodzimierz Matecki).5. Przede wszystkim dzięki staraniom harcmistrzów Mieczysława Szczawińskiego i Stanisława Ciechanowskiego, w 1978 roku zawiązał się Krąg Instruktorów Dawnych „Wiarus”, formalnie podkreślający swą niezależność od struktur hufca. Wielu członków kręgu utrzymywało kontakt z drużynami, przyjeżdżało na kursy drużynowych i obozy harcerskie, dbając w ten sposób o podtrzymywanie łączności pokoleń, krzewiąc znajomość tradycji harcerskiej, malując obraz życia i służby harcerzy przed wojną. Miało to wielkie znaczenie w sytuacji, gdy w oficjalnych wydawnictwach harcerskich, w materiałach programowo-szkoleniowych wydawanych przez Komendę Chorągwi absolutną zasłonę milczenia spuszczono na związki harcerstwa polskiego ze skautingiem, sylwetki twórców ruchu, religijne oblicze przedwojennego harcerstwa, udział harcerzy w walce o niepodległość w latach 1918-20, a w bardzo nikłym stopniu odwoływano się do spuścizny Szarych Szeregów. Szczególnie obecność tradycji lwowskich sama w sobie budziła wśród młodzieży klimat czegoś zakazanego, pomijanego przecież przez podręczniki szkolne, a zarazem częstokroć nakładającego się na historię opowiadaną w domu, jak choćby dzieje „Orląt Lwowskich”.

Członkowie Kręgu "Wiarus"



Rok 1973 stał się początkiem drastycznych przeobrażeń wewnątrz harcerstwa. Powstała Federacja Socjalistycznych Związków Młodzieży Polskiej (FSZMP), w skład której wszedł ZHP. Wprawdzie Związek pozostał jedyną ze zrzeszonych organizacji, której nie „obdarowano” przymiotnikiem „socjalistyczny” w nazwie, jednak zapłacił brzemiennymi w skutkach przeobrażeniami pionu harcerstwa starszego. [Krzysztof Witkowski przyjmuje, iż to b. komendant chorągwi katowickiej, Naczelnik ZHP Jerzy Wojciechowski uratował związek przed dodaniem do jego nazwy przymiotnika „socjalistyczny”. Inne zupełnie zdanie wyraził Wojciech Hausner, który zetknął się z archiwaliami wskazującymi, iż tworzenie federacji poprzedzono rozpoznaniem nastrojów w korpusie instruktorskim ZHP i wobec jednoznacznie negatywnych opinii w sprawie zmiany nazwy organizacji, władze polityczne nie zdecydowały się na ten eksperyment, obawiając się masowego odchodzenia ze związku. To wydaje się przekonujące, albowiem osłabienie kadry mogłoby stanowić barierę w zaplanowanym wzroście liczebności harcerstwa, któremu przecież w ramach federacji „oddawano” całą młodzież szkolną. Za to gwałtowny rozrost organizacji, uczynienie z niej półprzymusowej reprezentacji ogółu uczniów było znacznie pewniejszą drogą dojścia do sytuacji, w której masa biernych członków bez większych oporów zaakceptowałaby kolejne zmiany.]6. W drużynach starszoharcerskich wprowadzono program Harcerskiej Służby Polsce Socjalistycznej (HSPS), dokonano zmiany tradycyjnej metodyki pracy, tworząc kluby specjalnościowe (wśród nich proponowano młodzieży np. kluby wiedzy społeczno-politycznej, kluby wiedzy o partii, kluby młodych racjonalistów, choć oczywiście także kluby o profilu turystycznym, kulturalno-artystycznym czy technicznym). Zewnętrznym symbolem tych przemian było narzucenie harcerzom starszym nowego umundurowania. W miejsce szarych i zielonych mundurów regulamin przewidywał „piaskowe” koszule, noszone do granatowych spodni czy spódnic i czerwone krajki. Ta zmiana powodowała, że wielu postronnych obserwatorów uważało jednostki HSPS za odrębną organizację, nie mającą wiele wspólnego z harcerstwem działającym w szkołach podstawowych. ZHP otrzymał monopol na zrzeszanie młodzieży uczącej się (ze szkół ustąpił ZSMP). Za to rozpoczęły się naciski mające na celu doprowadzenie do masowego uczestnictwa uczniów w drużynach HSPS. Władze oświatowe rozliczały dyrektorów z osiągniętego procentu zorganizowania młodzieży. Postawa dyrekcji gliwickich szkół nie była jednolita. W niektórych szkołach zawodowych zakupiono bluzy HSPS i w odpowiednich momentach uczniowie występowali w „strojach organizacyjnych”. W IV LO w Gliwicach, w okresie kadencji dyrektora Kazimierza Paszkiewicza (a więc aż do 1977 r.), wstąpienie do harcerstwa było dobrze widziane, ale nie było nacisków na uczniów. Co więcej - harcerze w IV LO w dalszym ciągu nosili tradycyjne szare i zielone mundury. Sytuacja uległa jednak zmianie po przyjściu nowego dyrektora7. Z oczywistych względów zmiany metodyki i umundurowania w małym stopniu dotykały drużyn wodniaków (środowisko to działało np. przy V LO). Dla kontrastu - dyrekcja I LO w Gliwicach silnie zaangażowała się na rzecz masowego wstępowania uczniów do drużyn HSPS, a nawet wymagała w tzw. dniach mundurowych „właściwego”, tzn. HSPS-owskiego munduru od uczniów, którzy byli instruktorami w środowiskach młodszoharcerskich. We wszystkich pionach wiekowych pojawiły się tendencje - inspirowane przez instancje harcerskie wespół z władzami oświatowymi - do tworzenia tzw. klasodrużyn, tzn. drużyn jednopoziomowych, zrzeszających uczniów tej samej klasy lub ewentualnie klas równoległych8. Było to elementem działań zmierzających do powszechnego objęcia uczniów wpływami organizacji młodzieżowej. Następował gwałtowny wzrost liczby członków ZHP, rzekomo przekraczając w skali kraju liczbę trzech milionów. Chorągiew katowicka przodowała w kraju pod względem tzw. „procentu uharcerzenia” młodzieży szkolnej. Największe w chorągwi były hufce Katowice, Bytom i Sosnowiec. W tym ostatnim, w listopadzie 1979 r. procent zorganizowania młodzieży szkolnej wynosił 85,8 [!]9. Dzieląc się na łamach prasy doświadczeniami z pracy, kadra chorągwi wzrost „zorganizowania” tłumaczyła wpływem organów partii oraz ścisłą współpracą z władzami oświatowymi na wszystkich szczeblach. „Tworzenie właściwego klimatu głębokiej motywacji oraz inspiracji działań ze strony instancji partyjnych ma tu kluczowe i zasadnicze znaczenie”- konkludowano10. Nic dziwnego, że w poszukiwaniu coraz większych sukcesów posunięto się do realizacji pomysłu: „»Wychowanie ideologiczne już w przedszkolu« To hasło, podjęte przez kierownictwo i wychowawczynie Przedszkola nr 1, znalazło odzwierciedlenie w zorganizowaniu pierwszej w Zabrzu eksperymentalnej drużyny zuchowej starszaków”11. Uznano, że eksperyment się powiódł, i przystąpiono do tworzenia kolejnych przedszkolnych drużyn. Z perspektywy roku 1981 uczniowie jednej z sosnowieckich szkół średnich, w której szczep skupiał ogół uczniów, tak opisywali sytuację: „We współzawodnictwie hufca wysoko liczył się (i nadal się liczy) procent zorganizowania, a u nas tradycyjnie się mówiło, że jesteśmy szkołą harcerską – zaledwie czterech czy pięciu uczniów nie należało do ZHP. I to wystarczyło. Nie trzeba było specjalnie nikogo zmuszać do wstąpienia do harcerstwa – w pierwszych klasach uczniowie sami podnosili ręce, że chcą – po prostu inaczej nie wypadało. Klasodrużyny z kolei rozwiązywały problem harcerzy uczniów dojeżdżających (… ). Zbiórki odbywały się albo na lekcji wychowania obywatelskiego [//sic!//], albo tuż po lekcjach”. Sierpień 1980 r. w zasadniczy sposób zmienił stosunki. Na nadzwyczajną konferencję sprawozdawczo-wyborczą szczepu z siedmiuset pięćdziesięciu przyszło stu pięćdziesięciu harcerzy. W dyskusji padły wnioski, że klasodrużyny się nie sprawdziły, harcerstwo jest zbiurokratyzowane, „co najmniej 50% szczepu istnieje wyłącznie na papierze i tylko dlatego, bo im się opłacało (...); nabór do szczepu, do harcerstwa, choć pozbawiony ewidentnych cech przymusu, odbywał się jednak pod presją psychiczną”12. Powołane na skutek nacisków władz szkolnych drużyny HSPS wiedzę o tym, co robić, czerpały głównie z materiałów programowych nadsyłanych do szkół i wskazówek prasy harcerskiej. Nie było w większości tych drużyn poczucia zakorzenienia w tradycji harcerskiej, rzadko utrzymywały one kontakt z dawnymi instruktorami, nie miały wzorów pracy harcerskiej z wcześniejszego okresu. Ich kadrę stanowili w znacznym stopniu koledzy z klasy, nie mający większego od swoich podwładnych stażu harcerskiego, lub nauczyciele, których związek z harcerstwem wynikał z polecenia dyrekcji i zaliczenia przedmiotu „Metodyka ZHP”, obligatoryjnego na studiach pedagogicznych13. (Przyznawano się zresztą oficjalnie do obecności 30% nieprzeszkolonej kadry w drużynach HSPS)14. Obraz funkcjonowania drużyn HSPS znalazł się w artykule Anny Załuchy, na łamach miesięcznika „Harcerstwo”, ale stało się to możliwe dopiero w roku 1981. W sondażu przeprowadzonym na początku roku akademickiego1980/81 wśród 72 studentów Uniwersytetu Wrocławskiego (87% należało w szkole do ZHP), w grupach, które miały z autorką zajęcia z przedmiotu „Metodyka wychowania w ZHP”, nikt [!] z uczestników nie ustosunkował się pozytywnie do HSPS15. Jako charakterystyczne wypowiedzi autorka przytoczyła stwierdzenia: „W mojej szkole do organizacji należeli wszyscy, bo takie było zarządzenie dyrekcji”. „Nabór do ZHP odbywał się na zasadzie przymusu ze strony wychowawcy klasy lub dyrektora szkoły”. Bezpośrednim efektem sposobu pozyskiwania uczestników stała się fikcyjność pracy drużyn. „W większości drużyn (…) nie prowadzono żadnego działania lub prowadzono działalność pozorną. (…) Od czasu do czasu organizowano bezmyślną zbiórkę makulatury lub złomu. (…) Bycie harcerzem sprowadzało się do posiadania munduru i przychodzenia w nim do szkoły w wyznaczonym dniu tygodnia”16. „Cały nacisk położono na stronę zewnętrzną i tzw. >>reprezentacyjność<< harcerstwa (…). W czasie realizacji zadań alertowych nieharcerze uczyli się, a harcerze kosztem nauki szkolnej wykonywali czyny społeczne. Jakość pracy drużyn nie miała znaczenia. Wszyscy byli świadkami, jak pisano sprawozdania z fikcyjnych zebrań, akcji i imprez”17. Przeprowadzająca sondaż konkludowała: „W oczach studentów pojęcie harcerza zdewaluowało się, gdyż harcerz pije, pali, a na jego słowie nie można polegać”, przytaczając radykalną wypowiedź jednego z respondentów: „Być członkiem ZHP to nic nie znaczy, dosłownie nic, jest to puste zdanie, za którym nic się nie kryje”18. Masowość ZHP i powszechne łamanie zasady dobrowolności podważyły, czy wręcz przekreśliły skuteczność odwoływania się do ideału harcerskiego, kształtującego postawę młodego człowieka tylko w warunkach własnego wyboru zasad i przykładu ze strony drużynowego. Dlatego coraz częściej w samej organizacji i oczywiście poza nią ironicznym uśmiechem kwitowano tradycyjną harcerską abstynencję czy postulat słowności i prawdomówności19. 15 listopada 1979 r. w hufcu gliwickim wykazano stan 15 tysięcy harcerzy i 450 instruktorów. Podobnie jak w wypadku danych odnoszących się do całego związku, liczba członków hufca była wyolbrzymiona, a przede wszystkim obejmowała osoby „zapisane” odgórnie do harcerstwa wbrew własnej woli, bądź wstępujące do Związku z pobudek konformistycznych oraz członków drużyn, istniejących praktycznie tylko na papierze, z powodu braku kadry instruktorskiej. Istotnym dowodem zawyżenia danych spisowych może być proporcja stanu hufca i liczby drużynowych podanych w tym samym dokumencie, ale w różnych miejscach sprawozdania z kadencji władz hufca w latach 1976-1980. 15 tysięcy członków hufca przy 315 drużynowych oznacza, że na przeciętną drużynę przypadać musiałoby 50 zuchów lub harcerzy. Tymczasem drużyny realnie liczyły od kilkunastu do trzydziestu kilku, rzadko ponad czterdziestu harcerzy. Kierując się liczbą 315 drużynowych należałoby mówić o górnej (i zapewne nie osiągniętej) granicy 9-10 tysięcy członków hufca.20. W październiku 1980 r. wyliczono, że więcej niż połowa ogólnej liczby – 174 na 315 drużynowych – prowadziła drużynę krócej niż rok21. W roku szkolnym 1979/80 w Referacie Harcerskim Hufca Gliwice zarejestrowanych było 35 szczepów (120 drużyn)22. Widoczny był następujący właśnie „bardzo duży wzrost ilościowy” drużyn HSPS skupionych w 18 szczepach23. W porównaniu z rokiem 1976, gdy Referat HSPS liczył 3.410 harcerzy, w październiku 1980 r wykazywano już o 1/3 więcej, tzn. 4 813 harcerzy starszych, co stanowiło 46,7% młodzieży uczącej się w szkołach ponadpodstawowych. Realny stan hufca mógł osiągać może połowę tego, co znajdowało się w oficjalnych sprawozdaniach. Reszta to był humbug, zapewniający „podkładkę” do liczby etatów oraz podstawę przyznawania środków na działalność śródroczną i akcję letnią. Nie mniej istotny był wzgląd na to, że stan liczebny hufca decydował o pozycji komendanta hufca w Chorągwi i stanowił o spokoju ducha miejskich władz partyjnych, zainteresowanych „odcinkiem” ruchu młodzieżowego. Wzrost odsetka zorganizowania ukazywał też skalę nacisków (warto zauważyć, iż przyznawano się równocześnie do tego, ie w drużynach HSPS nieprzeszkolona kadra stanowiła aż 30%). W sprawozdaniu z kadencji władz hufca w latach 1976-80 zaznaczono istnienie dużych dysproporcji w liczebności poszczególnych szczepów w szkołach średnich24, co zwykle było odzwierciedleniem stopnia zaangażowania dyrekcji. Tam, gdzie odsetek zorganizowania pozostawał niski, istniały zazwyczaj nadal autentyczne środowiska, często albo kontestujące program HSPS, albo usiłujące w jego ramach prowadzić jakąś sensowną pracę opartą o tradycyjne wartości harcerskie. Odsetek zorganizowania podnosiły zaś szkoły, w których większość uczniów należała do drużyn HSPS. Jednocześnie odsetek „zorganizowania” młodzieży w gliwickich szkołach średnich pozostawał niższy niż w skali całej Chorągwi Katowickiej i dlatego w obliczu nadchodzącej konferencji sprawozdawczo-wyborczej władze hufca w odniesieniu do drużyn HSPS zapowiadały: „W dalszej pracy należy zwrócić uwagę na niski [!] procent zorganizowania. (...) Podnosić stopień upartyjnienia młodzieżowej kadry instruktorskiej w szczepach”25.



Łatwo sobie wyobrazić, że system klasodrużyn musiał być ciosem dla ciągłości tradycji drużyny, której historia kończyła się wraz ze skończeniem szkoły przez dany rocznik. Barierę dla bardzo szerokiego stosowania takiego systemu stanowił brak odpowiedniej liczby instruktorów. Szukano na to lekarstwa sięgając do środowiska nauczycieli. Zaowocowało to ważnymi konsekwencjami. Oto w korpusie instruktorskim – obok dużej liczby młodych wiekiem instruktorów – uczniów, pojawiła się znacząca grupa ludzi związanych z ZHP finansowo. Poza etatową kadrą hufców i chorągwi byli to pojedynczy nauczyciele oddelegowani przez wydziały oświaty i pokaźna liczba osób korzystających ze zniżki pensum dydaktycznego w związku z pracą harcerską. Obie grupy – uczniowie i nauczyciele - były dość podatne na dyrektywy i wskazówki ze strony władz harcerskich i oświatowych. Zarazem jednak nie sposób formułować uogólnień krzywdzących osoby bardzo silnie zaangażowane w działalność harcerską, a obejmujące w szkołach funkcje opiekunów lub szczepowych, związane ze zniżką pensum. System narzucały władze oświatowe, a w konkretnych wypadkach zapewne lepiej było, że taką funkcję obejmowała osoba z harcerstwem związana, niż taka której jedyną kwalifikację stanowiło zaliczenie przedmiotu „Metodyka wychowania w ZHP”, obowiązkowego na pedagogicznych kierunkach studiów. Ukształtowanie się całego systemu „scholaryzacji” harcerstwa miało niebagatelne znaczenie dla pogodzenia praktyki wyboru władz hufców podczas konferencji sprawozdawczo – wyborczych z jednej strony, a z drugiej – objęcia funkcji komendanta hufca nomenklaturą, tzn. systemem zatwierdzania przez instancje PZPR. Przy okazji można przypomnieć, że na lata siedemdziesiąte przypadł kontredans organizacyjny związany z reformą administracji i zmianami statutowymi związanymi z długością kadencji władz na szczeblu hufca i chorągwi.



1969 rok - wręczenie sztandaru Szczepu "Sokół" Na trybunie pierwsza od prawej komendantka hufca hm. Jadwiga Kramarzowa, trzecia - hm. Maria Możejko, dalej - hm. Stanisław Ciechanowski



Podczas konferencji sprawozdawczo-wyborczej w marcu 1969 r. komendantką hufca została ponownie hm. Jadwiga Kramarz (Maria Możejko – z-ca ds. organizacyjnych, Jerzy Geppert – z-ca ds. prgramowych, kierownicy referatów: Józef Cegielski, Tadeusz Zgoda-Zgodziński, Barbara Wałach i Mieczysław Szczawiński. Przewodniczący Komisji Rewizyjnej – hm Włodzimierz Matecki). Po upływie 2-letniej kadencji w 1971 roku funkcja komendantki pozostała nadal w rękach Kramarzowej (zastępcy: Tadeusz Zgoda-Zgodziński, Maria Możejko). W 1973 roku, po połączeniu Hufców Gliwice miasto i Gliwice – powiat, na czele Hufca Ziemi Gliwickiej stanął Bolesław Palamer. Stosunkowo krótki okres, w którym był hufcowym "upamiętnił się" zniszczeniem archiwum hufca oraz wielu zdeponowanych pamiątek i kronik przy okazji czasowej przeprowadzki komendy hufca do budynku zajmowanego przez komitet PZPR przy ul. Dworcowej. Wśród zlikwidowanych (podobno po prostu spalonych) wówczas śladów tradycji hufca była m.in. pierwsza kronika "Płomienia". Bolesław Palamer dość szybko awansował, przechodząc do Głównej Kwatery, by w okresie budowy pionu drużyn Harcerskiej Służby Polsce Socjalistycznej objąć nad nim kierownictwo, a funkcję komendanta hufca przejął hm. Tadeusz Zgoda-Zgodziński. Reforma administracji pociągnęła za sobą podział hufca na 8 mniejszych. Powstał ponownie hufiec Gliwice. W wyniku konferencji sprawozdawczo-wyborczej która odbyła się 9 listopada 1976 r. funkcję Komendanta Hufca objął hm. Stanisław Połoszczański, wcześniej etatowy pracownik Ośrodka Harcerskiego w Chorzowie.



"Nowiny Gliwickie" nr 16 z 22 kwietnia 1973 r.

Istotne zmiany zaszły w dziedzinie metodyki. W 1978 roku wprowadzono nowe regulaminy stopni harcerskich i nastąpiła radykalna zmiana systemu sprawności. W nowych regulaminach znalazły się m.in. wymagania, by harcerz zdobywający stopień pioniera poszukiwał „materiałów dokumentujących wyższość socjalizmu nad kapitalizmem w kategoriach moralnych, sprawiedliwości społecznej, rzeczywistej demokracji, tempa rozwoju gospodarczego oraz stosunku do pokojowego współistnienia i współpracy”, a kandydat na organizatora miał m.in. znać zadania związków młodzieży Włodzimierza Lenina, przestudiować „Manifest Komunistyczny” i umieć „wyłożyć jego główne tezy o istocie wyzysku kapitalistycznego i walce klas oraz rolę, jaką w historii świata odegrała Wielka Socjalistyczna Rewolucja Październikowa. W miejsce zasad zdobywania sprawności, istniejących praktycznie od początków harcerstwa, a sprowadzających się do zdobywania pewnych umiejętności „fachowych”, udowodnienia posiadania tych umiejętności poprzez realizację próby i – po przyznaniu sprawności przez drużynowego – wyszycie kółka z odpowiednim symbolem na rękawie munduru, wprowadzono 12 grup sprawności z oznaczeniem wspólnym dla całej grupy. Wiele wymagań tych nowych sprawności miało zupełnie papierowy i werbalny charakter. [W grupie Wiedza o Polsce i świecie były np. sprawności: „Ambasador przyjaźni” (m.in.: znam pełne nazwy organizacji pionierskich z trzech krajów socjalistycznych i dwóch organizacji pionierskich z krajów kapitalistycznych”), „Drużba” ( „Wiem jak działa Wszechzwiązkowa Organizacja Pionierska im. W.I. Lenina, czym na co dzień zajmują się jej członkowie, jak spędzają czas na obozie w Arteku, jak wygląda ich strój i znaczek organizacyjny, znam ich zawołanie”), „Iskra” ( „Wiem, kim był W.I. Lenin, znam najważniejsze fakty z jego życia, pracy i działalności rewolucyjnej. Wiem, kto z wybitnych Polaków brał udział w Rewolucji oraz w utrwalaniu władzy radzieckiej”), „Korespondent” („Śledzę bieżące wiadomości i komentarze w prasie, radiu i TV, przygotowałem informację o tematyce polityczno-gospodarczej na zbiórkę zastępu, drużyny lub zajęcia obozowe”), „Manifest Lipcowy” („Wiem jak powstała Polska Ludowa i wiem kiedy została utworzona Polska Partia Robotnicza oraz kto stał na jej czele, o co walczyła i jak organizowała naród do walki z hitlerowskim faszyzmem. Wiem kiedy powołano KRN i PKWN. Wiem, kiedy nastąpiło zjednoczenie polskiego ruchu robotniczego”), Młody obywatel („Zorganizowałem dla kolegów spotkanie z działaczem partyjnym, radnym, przodownikiem pracy lub kołem ZSMP”), Polska 2000 („Znam perspektywiczny plan rozwoju mojej miejscowości, wynikający z programu i kierunków działania partii”), „Światowid” („Potrafię wykazać kolegom na przykładzie Polski, jakie problemy społeczne, z którymi nie mogą się uporać państwa kapitalistyczne rozwiązano skutecznie w państwach socjalistycznych”)]. Warto przypomnieć, że podczas sejmiku instruktorskiego, zwołanego dla zapoznania gliwickich instruktorów z nową metodyką nastąpił ostry protest większości zebranych. Uchwalono i wystosowano do GK ZHP pismo zawierające nader krytyczne uwagi w sprawie wprowadzonych „nowości” metodycznych. Wystąpienie nie przyniosło żadnego odzewu, a doświadczenie to uświadamiało inicjatorom, że nie mają żadnego wpływu na to, co dzieje się „na górze” organizacji. W praktyce w większości znaczących środowisk nadal zdobywano „stare” sprawności indywidualne, często według własnych regulaminów i nadal wyszywano ich symbole czerwoną nitką na rękawie, zostawiając w górnej części miejsce na tradycyjną, a nieobecną w oficjalnych regulaminach sprawność Trzech Piór. W tej nowej sytuacji zyskiwała ona prestiż, jakiego nie miała nigdy wcześniej, traktowana jako kwintesencja umiejętności pokonania słabości i przeżycia w warunkach „puszczańskich”. Nowe regulaminy stopni były najczęściej po prostu ignorowane. Inaczej mogło to wyglądać w tych środowiskach, które powstawały na życzenie dyrekcji, z kadrą mającą równie mało, jak członkowie drużyn, doświadczeń harcerskich, a wiedzę o tym co robić czerpiącą z prasy i literatury „metodycznej” nadsyłanej do szkół. Można jednak sądzić, że w środowiskach tych zdobywanie stopni pozostawało również „na papierze”, podobnie jak cała praca organizacyjna. Spontaniczny opór wobec zmian metodyki miał jednak pewne skutki uboczne. W środowiskach harcerskich Gliwic zapanował znaczny bałagan w kwestii wymagań na stopnie i sprawności. Brak akceptowanych powszechnie regulaminów owocował przyzwyczajeniem wielu drużynowych do traktowania biegu harcerskiego, jako jedynej podstawy przyznawania stopnia, a innych - do przyznawania stopni za staż harcerski. Z natury rzeczy cierpiała też dyscyplina organizacyjna, bowiem rygory każdy niemal drużynowy czy szczepowy ustalał sam, a często w tej mierze improwizował. Oznaczało to w rezultacie różnorodność i niewspółmierność wymagań i obniżało skuteczność wychowawczą systemu stopni i sprawności. Kształtował się obojętny stosunek do oficjalnie obowiązujących regulaminów, a w konsekwencji zupełne lekceważenie zawartych w nich treści – ani ich nie realizowano, ani się na nie głośno nie oburzano. Z powszechnym oporem w środowisku gliwickim spotkała się zmiana tekstu Hymnu Harcerskiego, mocą której wprowadzono, jako obowiązującą, zwrotkę zaczynającą się od słów „Socjalistycznej, biało czerwonej..” z refrenem „Z Partią nasz, młodych trud”. To dzieło Jerzego Majki w niektórych gliwickich szczepach nazywane było złośliwie „piosenką po hymnie”. W wielu drużynach harcerze po prostu nie znali słów tej zwrotki, a znaczna część kadry świadomie i konsekwentnie jej nie śpiewała, co jednak powodowało konflikty z przedstawicielami komendy hufca. Powstawały zabawne sytuacje np. podczas apeli na zgrupowaniach, gdy na komendę „Do hymnu! - po gromkim odśpiewaniu I zwrotki „chór” nagle się załamywał i słowa „socjalistycznej...” śpiewał już znacznie wątlejszym, zamierającym głosem tylko jeden szereg ustawionych w czworoboku obozów. Takie sytuacje m.in. były na porządku dziennym podczas obozów w Nierodzimiu. Skądinąd, nie można zapominać, że tekst hymnu z przeróbką Majki trafił do szkolnego podręcznika muzyki, zatem część harcerzy chcąc nie chcąc poznawała go w szkole, jako integralną całość. Dokonane na początku lat sześćdziesiątych zmiany tekstu Przyrzeczenia i Prawa Harcerskiego, przyjmowane były w odmłodzonym środowisku harcerskim jako coś zastanego i trwającego od dawna. Nie bez znaczenia był oczywiście monopol informacyjny – prasa, radio telewizja, szkoła - pełne były ideologicznych frazesów; uważano więc ich obecność w dokumentach ZHP za rzecz naturalną, choć mało wpływającą na osobiste przekonania i pracę. W latach siedemdziesiątych dalsze nasycanie treściami ideologicznymi programu ZHP wywoływało bardzo zróżnicowane reakcje. Część starszej kadry uważała, że protesty do niczego nie prowadzą, a z doświadczeń lat pięćdziesiątych wyciągano wniosek, iż mniejszym złem jest pogodzenie się z deformacją idei harcerskiej niż całkowita likwidacja harcerstwa. Doświadczenia trzydziestu lat „władzy ludowej” odbierały nadzieje na jakieś zasadnicze zmiany sytuacji i sugerowały konieczność dostosowania się. Uważano, że przy zachowaniu struktury organizacyjnej ZHP można od wewnątrz prowadzić wartościową pracę wychowawczą. Inna część kadry jednoznacznie zaaprobowała nową postać harcerstwa, jako masowej organizacji opiekuńczej, pełniącej ważną rolę społeczną i godziła się na odstępstwa od wychowawczego charakteru organizacji. Dla tych instruktorów istotne było zaplecze materialne organizacji, którego bez pomocy państwa, opłaconej przyjęciem zasad światopoglądowych partii komunistycznej, ZHP nie otrzymałby ."Usprawiedliwieniem" postawy pogodzenia się z odejściem od tradycyjnych wartości miało być dostarczenie wielkiej masie dzieci i młodzieży godziwej rozrywki i wypoczynku w okresie letnim. Wreszcie stosunek do przeobrażeń harcerstwa wynikał w znacznym stopniu z poglądów prezentowanych przez starsze społeczeństwo, rodziców harcerzy, a także kadrę wchodzącą w życie zawodowe, gdzie „dobry fachowiec, ale bezpartyjny” miał nikłe szanse kariery. Opór wobec nasycania programu treściami ideologicznymi przyjmował więc często charakter bierny, niedemonstracyjny i trudno było dostrzec wyraźną granicę między nieudolną realizacją niektórych zadań, a ich świadomym bojkotowaniem. W warunkach braków kadrowych, fascynacji „procentem zorganizowania” (czy wręcz „uharcerzenia”) szkół, wobec istniejących niedostatków kadrowych w środowiskach stworzonych z polecenia dyrektora szkoły, komenda hufca niejednokrotnie „przymykała oko” na fakt, iż do drużyn zamysły programowe aparatu docierały czasem w nikłym stopniu oraz na występujące odchylenia od oficjalnej linii. Częstokroć osoby odpowiedzialne za pracę poszczególnych referatów były rozdarte między obowiązki wynikające z podjętej funkcji, a sentyment wynikający z własnych wspomnień z drużyny. Bez wątpienia jednak coraz większe upolitycznienie harcerstwa26, stała konieczność maskowania poglądów sprzecznych z oficjalną ideologią, w wielu przypadkach ułatwiały decyzję odejścia z pracy instruktorów wchodzących w wiek dojrzały. Natomiast brutalna ingerencja w tradycyjne symbole i metodykę harcerską wywoływała ostry opór w części środowisk prowadzących systematyczną pracę. Młody wiek większości harcerzy i kadry oraz emocjonalny związek z mundurem i symboliką harcerską powodował, że ostentacyjnie negatywna postawa wobec zmian dotyczyła przede wszystkim warstwy zewnętrznej. Paradoksalnie np. zmiany regulaminu mundurowego przyczyniły się do wyznaczenia widocznej na zewnątrz granicy między fasadowym, oficjalnym harcerstwem (czy raczej jak chętniej mówiono – HaeSPeeS-em) a tym harcerstwem „prawdziwym”, „autentycznym”, „tradycyjnym”, „porządnym”,„zielonym” – różne przymiotniki wybierano, nawet „gliwickim” – bowiem znaczna część kadry instruktorskiej dość mocno artykułowała poczucie swojej, właśnie gliwickiej, wyjątkowości w skali Katowickiej Chorągwi ZHP im. Bohaterów Pracy Socjalistycznej.



Tak prezentował się obóz prowadzony w Nierodzimiu 1975 przez phm Barbarę Rymar

.... a tak kadra zgrupowania, która odbierała "defiladę", w regulaminowym umundurowaniu (tym razem gazik ....dojechał)

Przykładem może być udział drużyny reprezentującej hufiec gliwicki na trasie wędrówek podczas akcji „Azymut Huta Katowice” w 1977 r. Akcja była adresowana do harcerzy starszych, czyli drużyn HSPS. Tymczasem reprezentacja gliwicka, pod komendą phm. Mirosława Rymara brała w rajdzie udział w tradycyjnych szarych i zielonych mundurach, w dodatku z laskami skautowymi. M. Rymar wspominał: „Było kilka tematów wiodących, które uczestnicy Zlotu mieli realizować. Jednym z nich było środowisko naturalne. Szliśmy z laskami skautowymi. Nazwaliśmy się HARNAŚ – Harcerze Naturalnemu Środowisku. Brzmiało ładnie, temat uwzględniony i jest uzasadnienie dla lasek. Robiąc codziennie ogrodzenie i bramkę na biwaku nie wycinamy drzew. Mój pomysł na wyrównanie strat poniesionych z powodu braku koszul i tego tam chłamu polegał na tym, że rozpoznałem możliwości zdobywania odznak turystycznych na trasie i wszelkich innych działań dających punkty. Sprawdziło się. Pomimo ujemnych punktów „za brak regulaminowego mundurowania” mieliśmy kilkusetpunktową przewagę nad drugą drużyną. Na trasie panował nastrój takiej mobilizacji „proharcerskiej”, że można uznać, iż była to trasa dywersji antyhaespeesowskiej.”

Obóz wędrowny "Harnaś", prowadzony przez phm. M Rymara (biwaki pod Górą Św.Anny i na mecie - w Ośrodku Harcerskim w Chorzowie)



W wielu hufcach Chorągwi Katowickiej znaczny wzrost liczebności szeregów harcerskich przez nabór osób słabo związanych emocjonalnie z organizacją, powodował m.in. obojętność dla starannego umundurowania, a braki kadrowe upodabniały zajęcia i formy pracy harcerskiej do zajęć świetlicowych i kolonijnych. Sytuacja w Gliwicach była nieco inna – nadal istniały środowiska „opiniotwórcze”, w których przywiązywano dużą wagę do starannego umundurowania i odpowiedniego ekwipunku, musztry, sygnałów trąbką, do poziomu zdobnictwa i pionierki obozowej. Jak już wspomniano w innym miejscu, mimo naturalnej wymiany harcerskich pokoleń utrzymywał się pewien zewnętrzny "fason", styl, odziedziczony po czasach, kiedy na czele obozów szkoleniowych hufca stali harcmistrze o pięknej karcie wojennej, nieraz oficerowie czasu wojny, żądający szacunku dla munduru i postawy dyscypliny, przywiązujący uwagę do znajomości musztry, choć przecież dalecy od zupactwa i drylu. W latach siedemdziesiątych ani harcerze, ani drużynowi nie pamiętali już zazwyczaj nazwisk Artura Feji, Zbigniewa Gregorowicza, nie wszyscy rozpoczynający działalność pod koniec dekady mieli okazję zetknąć się z Mieczysławem Szczawińskim, ale kontynuowali to, co uważali za własny styl, odróżniający hufiec Gliwice od wielu innych środowisk.

Harcerze szczepu "Słowianie" na szlaku wędrówki obozowej. Obóz "Olimp", Nierodzim 1976.





Sygnałówka lub fanfara wiernie towarzyszyła zawsze gliwickim harcerzom











Wbrew oficjalnie obowiązującym regulaminom, w wielu środowiskach bardzo poważnie traktowano zdobywanie sprawności i starano się robić to "po staremu"

Dbano o kultywowanie obrzędów – czyniono wiele starań dla stworzenia odpowiedniej atmosfery Przyrzeczenia Harcerskiego, a także oprawy ognisk. Bardzo wiele uwagi przykładano do organizacji uroczystości Przyrzeczenia. W wielu drużynach istniały w tej mierze własne tradycje, np. stałe terminy, związane np. z ważnymi rocznicami. Częstokroć oprawę stanowił las, ognisko, obecność szczególnie szanowanego instruktora, niekiedy uroczystość odbywała się nocą, a atmosferę podkreślały pochodnie, proporce, sztandar lub flaga. Organizowano także Przyrzeczenie w historycznych miejscach – pod Wieżą Spadochronową, w ruinach zamków. Starano się, by moment Przyrzeczenia był bardzo osobistym przeżyciem harcerza, dlatego w wielu drużynach dopuszczano do Przyrzeczenia niedużą grupę młodych ludzi naraz. Te zwyczaje zaczęły w latach siedemdziesiątych kolidować z zamysłem komendy hufca organizowania zbiorowego Przyrzeczenia dla grona kilkudziesięciu starszych zuchów, kończących "wiek zuchowy" i przekazywanych do drużyn harcerskich, w ramach obchodów Dnia Zwycięstwa, w obecności przedstawicieli władz miejskich i partyjnych. Można dodać, że nieosiągalny w Gliwicach wzorzec takich masowych imprez mógłby stanowić przebieg V Alertu Naczelnika „Harcerstwo ludziom 25-lecia” w hufcu Sosnowiec. Według niedawno wydanej publikacji o dziejach tego hufca [Kartki z historii sosnowieckiego hufca ZHP 1908-2008, oprac. Elżbieta Milka, Sosnowiec 2008, s. 350-351], podczas realizacji zadań alertowych „5340 osób zdobyło sprawność >>Manifest PKWN”, wykonując prace społeczne przy oczyszczaniu basenów kąpielowych, budowie boisk szkolnych, zieleńców, w akcjach brało udział 6430 harcerzy. (...) Harcerze spotykali się z kombatantami, przeprowadzali wywiady, pomagali także przy organizacji wyborów do Sejmu i Rad Narodowych. Na zakończenie kampanii 6700 harcerzy przemaszerowało ulicami Sosnowca i 1011 [//sic!// - jeden tysiąc jedenaście] osób złożyło Przyrzeczenie Harcerskie” - pod Pomnikiem Czynu Rewolucyjnego. M. Rymar pisał: „Ognisko było wydarzeniem kończącym dzień i miało też swój klimat. Jakże ważną rolę spełniały gawędy. Wzorem gawędziarza był Jerzy Geppert. Świetnie sobie radził Cegielski. W naszej tradycji ważną rolę pełnił strażnik ognia, który nie tylko dbał o ogień, ale musiał umieć to robić (...). Być strażnikiem ognia oznaczało być wyróżnionym. Układać stos ogniskowy znaczyło być obdarzonym zaufaniem wszystkich, że zapłonie od jednej zapałki, gdyż w przeciwnym razie nie będzie danego wieczoru ogniska.” Wiele drużyn miało własną rozbudowaną obrzędowość. W starszoharcerskim kręgu „Wir” odnowiono zwyczaj nadawania zielonego pagonu kręgu z symbolem ogniska z trzech polan (epolet "Wiru" pochodził jeszcze z okresu kierowania kręgiem przez Leonarda Denkowskiego i nawiązywał do przedwojennej oznaki harcerzy z rozwijającego się w latach trzydziestych pionu skautów-wędrowników), co w czasach Romaszkiewicza odbywało się nocą na Baraniej Górze, w tradycją określonych terminach. W połowie lat siedemdziesiątych pojawił się zwyczaj zdobywania przez członków kręgu stopni przedwojennych. Powszechnie organizowano w drużynach i na obozach biegi patrolowe, czasem nocne, podczas których harcerze wykazywali znajomość technik harcerskich. „Na obozach Romaszkiewicza, Zgodzińskiego zawsze budowane były tory przeszkód. To też był element ciągłości z wyszkoleniem wojskowym, ze sprawnością która była celem przedwojennego >>Sokoła<<.” [Relacja M. Rymara]. Tradycje te kontynuowano na obozach „Słowian”, „Azymutu”, „Halnego” i innych.

Namiot na palach, podobóz "Sokoła" prowadzony przez phm. Juliusza Zająca. Istebna 1969



Wyróżniająca hufiec gliwicki na tle wielu innych hufców chorągwi dbałość o poziom pionierki i zdobnictwa obozowego była dziedzictwem nieodległego czasu, gdy - w odróżnieniu od hufców korzystających już z wielkich stałych ośrodków, gdzie każdą ścieżkę leśną wydeptały tysiące harcerskich nóg - bardziej doświadczone drużyny i szczepy jeździły na obozy samodzielne, a zgrupowania hufca corocznie zmieniały lokalizację: od Pojezierza Lubuskiego po Bieszczady, od Sudetów po Góry Świętokrzyskie. Takie warunki sprzyjały rozwojowi harcerskiego kunsztu obozowania: w okresie kwaterki musiały powstać wszelkie obozowe "budowle" i urządzenia: kuchnia polowa, stołówka, umywalnie, latryny, niekiedy most.... Nawet stopniowe zmiany charakteru obozów nie wpływały na zarzucenie dotychczasowych kryteriów oceny ich jakości. Starsi chłopcy długo zabiegali, by w swoim namiocie móc zbudować prycze w miejsce krzywych metalowych składanych łóżek (to jeszcze nie był czas lekkich kanadyjek). Skoro jednak na zgrupowaniu odpadała potrzeba budowy dla każdego obozu z osobna kuchni czy stołówki, względy sanitarne, a po prawdzie również ekologiczne, spowodowały zastąpienie pryczy składanymi łóżkami, chęć wykazania się czy po prostu sprawdzenia i doskonalenia swych umiejętności pionierskich popychała do wznoszenia, okazałych czasem, budowli na terenie podobozów - najczęściej bramek a nawet bram. W harcerskiej literaturze przedwojennej kpiono nieraz z "bramy do lasu", której budowa nie wynikała z istotnej potrzeby, na którą po prostu nie było czasu na obozie indywidualnym, gdzie wymurowanie kuchni (tak, "żeby cug był"), zrobienie ujęcia wody i stanowisk do mycia, sporządzenie stabilnych stołów i siedzisk obozowej jadalni, budowanie pryczy do spania, pochłaniało gros czasu podczas kwaterki i pierwszych dni obozu. Teraz obozowa brama stawała się w wielu szczepach symboliczną wizytówką poziomu obozowej pionierki (choć czasem nadal stanowiła dowód umiejętności wykorzystania materiałów leśnych, który to wzór obozowania promowała przed wojną wileńska "Czarna Trzynastka")



Skrzynka pocztowa na obozie Sokoła (listy wrzucało się pod czapkę "listonosza"). W tle most zwodzony



Brama podobozu prowadzonego przez Irenę i Piotra van der Coghen - Zdów?



Obóz "Leśna Brać". Łącza 1973. Komendant M. Rymar (Na pierwszym planie most zbudowany podczas kwaterki)



Podest przy maszcie na obozie "Sokoła" w Zdowie



Brama obozu szczepu "Halny" - komendant Darek Młotkowski (?)



Bramki podobozów "Sokoła" w Zdowie 1979 i 1980







Jedna z "budowli" obozowych o najbardziej "strategicznym" charakterze. Test wytrzymałości. Dowód kompetencji młodych cieśli.





Totemy zastępów na obozach "Sokoła"





Drogowskaz do obozu w Zdowie przed odwiedzinami rodziców: "Podczas tego lata każda mama i tata na "Sokołów" polanę tędy spieszą wczesnym ranem".



Tablica ogłoszeń i "czas obozowy"

Opór wobec zmian regulaminu mundurowego prowadził w Gliwicach do postawy szczególnej dbałości o mundur, bodaj większej niż wtedy, gdy sprawa umundurowania nie budziła kontrowersji. Specyficznym zjawiskiem stały się wyjazdy kadry drużyn do Krakowa, gdzie przy ul. Floriańskiej można było kupić produkowane przez rzemieślników, a niedostępne w sklepach Centralnej Składnicy Harcerskiej guziki z lilijkami i lilijki na rogatywki o tradycyjnym kształcie. Wobec tego, że CSH oferowała jedynie bardzo krótkie spodenki do munduru, jakby dla umocnienia stereotypu infantylnego „harcerstwa w krótkich majtkach”, instruktorzy kręgu „Wir”, naśladowani następnie przez innych, zaczęli własnym przemysłem zaopatrywać się w spodnie do kolan, wzorowane na używanych w okresie międzywojennym, a czasem i rogatywki zbliżone krojem do przedwojennych. Uczestnicząc w chorągwianych zgrupowaniach szkoleniowych harcerze starsi z drużyn kierowanych przez członków kręgu „Wir” wyjeżdżali w mundurach tradycyjnych. W pewnych jednak okolicznościach musieli występować w oficjalnie obowiązujących „koszulach odcień 30”, które w związku z tym uczestnicy zabierali na obóz. Prowadziło to czasem do sytuacji humorystycznych, np. gdy obóz gliwicki – wizytowany przez kogoś „z góry” - wystąpił w owych piaskowych koszulach. Gościa zaintrygowało, że sprawnie i dziarsko zachowujący się harcerze są nowicjuszami w ZHP, bowiem u nikogo nie zauważył krzyża harcerskiego. Gdy następnie indagowani obozowicze mówili, że mają na koncie po kilka zaliczonych obozów i zdobyte stopnie, padło pytanie: „To gdzie macie krzyże harcerskie?” - Odpowiedź była szczera i oczywista: „Przy mundurze!” [Relacja zbiorowa Jana, Krystiana, Anny Skorupów i Marii Jankowskiej]. Warto dostrzec niewątpliwy fenomen, jakim było trwanie w Gliwicach wiedzy o historii i tradycjach harcerstwa, mimo zupełnego braku materiałów popularyzatorskich i szkoleniowych z tej dziedziny. (Pomijając opublikowaną przez „Horyzonty”, przykrojoną na potrzeby ideologiczne książkę Jerzego Majki, Kartki z historii i tradycji ZHP). W poszczególnych środowiskach krążyły przedwojenne i pochodzące z lat czterdziestych kalendarzyki harcerskie i zamieszczone tam daty z historii harcerstwa z pietyzmem przepisywano do notatników harcerskich, a z nich do następnych. Odpowiednie gawędy i wykłady były też nieodłącznym elementem kursów drużynowych. W efekcie, wbrew wyraźnie odczuwalnej w tej sprawie postawie władz harcerskich, w prowadzących systematyczną pracę drużynach gliwickich powszechnie funkcjonowała wiedza o związkach harcerstwa ze skautingiem, a rzadkie kontakty rodziców niektórych harcerzy z zagranicą owocowały niekiedy pojawianiem się pewnych gadżetów skautowych: kapeluszy, gwizdków - stanowiących obiekt zazdrości ogółu wobec ich posiadaczy. W tym samym czasie na obozach wizytowanych przez członków Komendy Chorągwi zdarzały się np. wypadki wyrażenia niezadowolenia wizytatora z powodu zaśpiewania przez obóz piosenki „Bracia **skauci**...”. Prowadzony przez Mirosława Rymara, Jana Skorupę i Barbarę Rymar kurs drużynowych odbywający się w Łączy w ramach HAL’76 miał skomplikowaną pięciowyrazową nazwę, ale dla jego uczestników istotne było, że pierwsze litery nazwy oficjalnej składały się na wyraz „Skaut” – takie też było właściwe, ważne dla uczestników, a przy tym owiane aureolą wspólnej tajemnicy, miano kursu.



Łącza 1976 Kurs Drużynowych "SKAUT"

Żyła także pamięć o lwowskich początkach harcerstwa i sylwetkach Olgi i Andrzeja Małkowskich. Harcerze szczepu „Sokół” byli na przykład z życzeniami w 90 rocznicę urodzin u Olgi Małkowskiej w Zakopanem. Gdy jednak po jej śmierci hm. Józef Kurowski z Mesznej, kierując się tylko podpisaną pamiątką z kory brzozowej, zawieszoną na ścianie, wysłał do Gliwic zawiadomienie o pogrzebie, adresowane do „Szczepu Harcerskiego >>Sokół<< w Gliwicach”, kartka doręczona przez pocztę do hufca została tam zatrzymana, a informacje o terminie i organizacji pogrzebu współtwórczyni harcerstwa zatajone przed adresatami i ogółem instruktorów gliwickich. "

Małe Żywczańskie 1978. 90.urodziny Olgi Małkowskiej



Harcerze gliwiccy na rajdzie "Arsenał" 1978 (?)

Powszechny kult dziejów Szarych Szeregów spowodował, że harcerze gliwiccy, skupieni wokół phm. Mirosława Rymara zaczęli uczestniczyć w rajdzie „Arsenał”, organizowanym w Warszawie przez Hufiec Mokotów, ale w Chorągwi Katowickiej traktowanym jako impreza ideowo „niewłaściwa”. Udział w „Arsenale” dawał uczestnikom pozostającą długo w pamięci możliwość osobistego kontaktu z ludźmi będącymi dla harcerzy już żywą legendą i niepodważalnym autorytetem, takimi jak choćby Stanisław Broniewski „Orsza”. Patrole rajdowe meldowały mu się w historycznym miejscu, z którego dowodził w 1943 r. akcją uwolnienia więźniów Gestapo. M. Rymar pisał: „Dla naszych młodych instruktorów było to fantastyczne przeżycie. Możliwość spotkania twarzą w twarz żyjących jeszcze wówczas: Orszy-Broniewskiego, siostry Rudego i innych bohaterów Szarych Szeregów. Byliśmy zakwaterowani w szkole niedaleko kina >>Moskwa<<. Po jednym z kominków, kadra goszczącego nas szczepu poprosiła, żebyśmy zostali z nimi dłużej przy kominku. Zostaliśmy chętnie i długo w noc gawędziliśmy, śpiewaliśmy, a już tuż przed pożegnaniem któryś z ich instruktorów zapytał: //Jak to możliwe, że na Śląsku są tacy harcerze?//. [...] //Bo na Śląsku są Gliwice i jest hufiec im. gen. Jana Henryka Dąbrowskiego!// [...] - od jednego z naszych młodych instruktorów otrzymał [...] odpowiedź".

 Niewątpliwie niezgodne z prawdą byłoby uogólnione stwierdzenie, iż w środowisku gliwickim bez wyjątku, w sposób zasadniczy kontestowano zmiany zachodzące w ZHP w latach siedemdziesiątych. Przeczą temu choćby osobiste wybory niektórych zasłużonych dla gliwickiego harcerstwa instruktorów, wkraczających na drogę kariery w aparacie PZPR, czy przyjmujących funkcje w GK w okresie budowy HSPS. Obniżenie poprzeczki wymagań wobec drużyn, ograniczenie ich samodzielności, bardzo niski przeciętnie wiek drużynowych, wielka fluktuacja instruktorów w drużynach powodowały też niekorzystne zjawisko, jaki było mnożenie się w strukturach hufca "kadry" bez przydziału w drużynie. Mimo młodego wieku i niewielkiego doświadczenia osoby te posiadały wyższe stopnie harcerskie lub pierwsze stopnie instruktorskie, o które było dość łatwo - choćby dlatego, że nikt nie traktował poważnie regulaminów ich zdobywania i uważały się za kandydatów do funkcji obozowych, a czasem do funkcji w referatach, tworzyły coś na kształt grupy towarzyskiej, nie były zainteresowane dalszym prowadzeniem drużyn, nie zawsze stosowały się do wymogów prawa harcerskiego (bo przecież "instruktorzy już nie muszą".) Bez wątpienia wielu młodych ludzi w Gliwicach, którzy trafili do szkoły średniej zabiegającej o wysoki „procent zorganizowania młodzieży”, na podstawie własnych doświadczeń mogło kojarzyć harcerstwo wyłącznie z organizacją fasadową, prowadzącą pozorowane działania, wynikające z licznych akcji podyktowanych przez władze centralne lub chorągwiane, których programy podporządkowane były „jedynie słusznej” linii politycznej. W ramach Harcerskiej Służby Ziemi Śląskiej w roku 1979/80 na drużyny HSPS czekały proponowane przez Komendę Chorągwi zadania: „Poznajemy naszą Partię i jej działaczy”; „Działacze partyjni w naszych rodzinach”; „W socjalistycznej rodzinie”; „Wkład mojej rodziny w rozwój socjalistycznego państwa”; „Nasze miejsce w budowie rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego”, a drużynowi zuchów mogli podjąć zadania: „Zuchy Partii na jej VII Zjazd” albo: „Jak dorośli” ( „Dowiemy się, co to jest Podstawowa Organizacja Partyjna i Egzekutywa”; „Zorganizujemy spotkanie z udziałem przedstawiciela szkolnej POP nt. >>Co robić, aby uzyskać lepsze wyniki w nauce i działalności w naszej drużynie zuchowej<<”



Próbka (niewielka - inwencja programowców była olbrzymia) zadań ogłoszonego przez Komendę Chorągwi współzawodnictwa o tytuł przodującej drużyny/ przodującego kręgu "Z partią w przyszłość", w roku harcerskim 1979/80 (gwoli sprawiedliwości: to było już tak głupie i w ówczesnej atmosferze społecznej tak prowokujące, że komenda gliwickiego hufca nie przeprowadziła tego współzawodnictwa w szczepach, a "lipne" podsumowanie rzekomo odbytej kampanii - zgodnie z mentalnością tamtych czasów - pozostało na papierze)











Fragment programu kształcenia politycznego w hufcu Gliwice (dalej też było ciekawie)





Hufcowi Gliwice przypadł zaszczyt organizowania wiodącego zadania dla drużyn HSPS: Olimpiady Wiedzy o Polsce i Świecie Współczesnym





Zadania Harcerskiej Służby Ziemi Śląskiej na rok harcerski 1979/80



Zadanie programowo-organizacyjne Chorągwi im. Bohaterów Pracy Socjalistycznej w Katowicach na rok 1980/81



W tej samej organizacji trwały jednak środowiska, które poza bojkotem wprowadzanych zmian, kontynuowały działania wynikające z powszechnie obecnej wizji „prawdziwego harcerstwa”. Metody radzenia sobie z naciskami komendy hufca oraz oficjalnymi wymogami i zadaniami były nieco inne w każdym środowisku. To, co jednym wydawało się dopuszczalne, skuteczne, bywało krytycznie przyjmowane przez zwolenników innej, oczywiście „jedynie słusznej” metody. W niektórych środowiskach, szczególnie prowadzonych przez młodych wiekiem instruktorów, dostosowywano się do odgórnych zaleceń. Pogłębiało się przy tej okazji niekorzystne zjawisko dezintegracji środowisk uznających, że mają monopol na „prawdziwe” harcerstwo. Przykładem odwoływania się do rozmaitych „strategii” obronnych może być sposób odpierania żądań, by podporządkować nazwy obozowe hasłu, mającemu aktualny wydźwięk polityczny. Oto np. pod wpływem nacisków komendanta zgrupowania w Zdowie, by obowiązkowo promować ideę przyjaźni polsko-radzieckiej, na podobozie bojkowskiego szczepu „Grunwald” pojawił się zastęp żeński o wdzięcznej nazwie „Rurociąg Przyjaźni” z odpowiednim – a jakże – totemem przed namiotem, a ogół harcerzy nie miał wątpliwości, że ofiarą tego dowcipu, ukazującego absurdalność prymitywnej próby podporządkowywania wszystkiego ideologii, padł nadgorliwy rozkazodawca. Z kolei w podobnej sytuacji na obozie „Sokoła” odwołano się do //ad hoc// stworzonej  - ale później konsekwentnie podtrzymywanej - "tradycji" używania przez obozowe zastępy nazw wziętych wyłącznie ze świata przyrody. Często na podobne pomysły wpadano w różnych szczepach, gdy zadania o "ideologicznym" charakterze zawierały polecenie spotkania z "ciekawym człowiekiem": działaczem partyjnym, milicjantem, radnym, ormowcem, nestorem ruchu robotniczego. Starano się zaprosić na kominek któregoś z dawnych instruktorów. Gość opowiadał harcerzom np. o działaniach przedwojennych drużyn lwowskich, wyprawie na jamboree, o walkach oddziału AK, do którego należał, a kadra w poczuciu dobrze wypełnionego obowiązku składała komendzie hufca meldunek, że spotkanie z ciekawym człowiekiem wypadło nad wyraz interesująco. <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> Oczywiście wiele gliwickich drużyn miało swoje mocne strony – choćby dopracowaną musztrę; jednolity ekwipunek, na który składały się tornistry i peleryny wojskowe, szare koce bądź odpowiednie pokrowce na śpiwory; niektóre środowiska fascynowało uprawianie wspinaczki w skałkach jurajskich czy turystyki górskiej; w innych podziw budził poziom pionierki obozowej albo umiejętności, dziś znane pod modną nazwą „survival”. Wielu instruktorów na swój sposób poszukiwało dla siebie i swych wychowanków czegoś „prawdziwego”, ważnego, pozwalającego się sprawdzić. Tkwiła w tym intuicyjna potrzeba przeciwstawienia się infantylizacji harcerstwa i rezygnacji z jego elitarnego charakteru. Zarazem istniała pewna rywalizacja między poszczególnymi szczepami, co niejednokrotnie owocowało przeświadczeniem, że inni są po prostu trochę gorsi i nie do końca wiedzą, jak to „prawdziwe” harcerstwo powinno wyglądać. Można oczywiście przypomnieć, że pewnych działań, które harcerze traktowali jako istotny dowód swoich osiągnięć, ze względów oczywistych nie ogłaszano publicznie. Dotyczyło to niektórych kontaktów utrzymywanych poza Gliwicami, przeżyć w rodzaju spotkań z duchownymi odprawiającymi msze dla harcerzy, wyjazdów na imprezy „źle widziane” w hufcu, czy wreszcie organizowanie biwaków, obozów i wędrówek nie zgłoszonych oficjalnie w komendzie hufca. (Jednak - co należy podkreślić - takie poczynania w silnych środowiskach odbywały się w porozumieniu z rodzicami harcerzy, którzy dobrze znali instruktorów prowadzących drużyny, byli informowani o szczegółach wyjazdów i powierzali swoje dzieci pod opiekę osób zaufanych, nie - anonimowych, a instruktorzy posiadali odpowiednie uprawnienia, np. przodowników turystyki pieszej czy górskiej itp.) Dla zilustrowania znaczenia takich nieoficjalnych działań można przywołać np. doświadczenia szczepów „Grunwald” czy „Sokół”. Szczep „Grunwald” w Bojkowie kształtował się pod wpływem osobowości phm. Mieczysława Koszki, ale właściwie bez głębszych miejscowych tradycji harcerskich. Jego atutem stało się silne oparcie w lokalnym środowisku. Istotne było powstanie grupy zaprzyjaźnionej z sobą młodzieży starszej, która uczyła się w różnych szkołach średnich w Gliwicach, miała ambicje rozwoju, aspiracje kulturalne i wielką potrzebę udowodnienia, że „wieś” Bojków nie ustępuje w niczym „miastu”. Specyfika działalności wychowawczej w „Grunwaldzie” ukształtowała się częściowo pod wpływem spotkania z prof. Mieczysławem Ceną z Wrocławia, który zarysował atrakcyjny i pociągający młodych ludzi model samodoskonalenia na trzech poziomach: fizycznym, fachowym i duchowym. Do tego ważnego spotkania doszło podczas „nieoficjalnego” obozu w Szczawie w 1980 roku?, obozu zorganizowanego częściowo „na koszt” Akcji Azymut Huta Katowice. Grupa harcerzy starszych z Bojkowa zgłosiła się w Hucie do kilkudniowej pracy, co stanowiło kulminacyjny punkt wędrówek w ramach tej akcji. Uznano jednak, że dofinansowanie oferowane przez Komendę Chorągwi uczestnikom tej „wiodącej” akcji chorągwianej dla drużyn HSPS, przy odpowiednich oszczędnościach stanie się istotnym wkładem w pokrycie kosztów pobytu na własnym obozie w Szczawie wszystkich chętnych harcerzy Szczepu, co z punktu widzenia kształtowania „ducha” i konsolidacji środowiska okaże się bardzo korzystne. Pewnego rodzaju kontynuacją gawęd prof. Ceny były spotkania starszych harcerzy z Bojkowa z ks. Herbertem Hlubkiem z kościoła Wszystkich Świętych w Gliwicach. W 1978 r., po obozie w ramach zgrupowania hufca w Czarnym Lesie, grupa kadry szczepu „Sokół” udała się na obóz wędrowny po Roztoczu. Oficjalną firmą obozu nie był hufiec ZHP lecz Polskie Towarzystwo Schronisk Młodzieżowych (PTSM), oferujące zgłoszonym grupom wędrującym noclegi na typowych trasach. Zabrano oczywiście mundury, proporce i w rezultacie spotkania na trasie wędrówki oraz sympatia okazywana prezentującej się tak „tradycyjnie” grupie były niezwykłym przeżyciem dla uczestników. Wielkie wrażenie wywarło umówione przez założyciela szczepu hm. Ciechanowskiego spotkanie z b. drużynowym I Drużyny Lwowskiej hm Tadeuszem Brylakiem w Lublinie. Oprowadził on uczestników <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> obozu po mieście i gościł w swoim mieszkaniu. W Lublinie nawiązana została przyjaźń, owocująca późniejszą korespondencją, z instruktorami tamtejszego środowiska „Zawisza”. W drodze powrotnej z Roztocza, podczas przesiadki w Krakowie, wykorzystanej na zwiedzanie Wawelu doszło do przypadkowego spotkania z ks. infułatem Stanisławem Czartoryskim, który zabrał uczestników obozu na kameralną mszę w kościółku św.Idziego. (Można uznać, że w ten sposób przez gliwickich harcerzy zainaugurowane zostały późniejsze systematyczne msze dla harcerzy krakowskich, odbywające się właśnie „u św. Idziego”:). Na koniec, po zwiedzeniu muzeum archidiecezjalnego na Wawelu, ks. Czartoryski zaprosił harcerzy z „Sokoła” do swego prywatnego mieszkania nad muzeum, z zainteresowaniem wysłuchał opowiadań o klimacie harcerstwa w Gliwicach i odwoływaniu się do lwowskich tradycji, wpisał się do kroniki i wyraził chęć posłuchania sygnałów harcerskich granych na fanfarze, która towarzyszyła wędrówce.



Zygmunt Kleszczyński - autor życzeń - to wojenny komendant lwowskiej chorągwi Hufców Polskich, więziony w okresie stalinowskim



Wpis do kroniki obozu wędrownego Roztocze 1978 ks. infułata Stanisława Czartoryskiego, współpracownika Karola Wojtyły

To wszystko stało się podłożem silnej reakcji na wydarzenia Sierpnia 1980 r. Szczególne znaczenie miały dwa czynniki. Pierwszym był wczesny kontakt instruktorów gliwickich z kształtującym się ruchem Kręgów im. A. Małkowskiego. Drugim znaczącym dla rozwoju sytuacji wydarzeniem była konferencja sprawozdawczo – wyborcza hufca odbywająca się 19 października. W atmosferze posierpniowej euforii doszło do współdziałania kadry silnych szczepów młodszoharcerskich, młodzieży harcerskiej ze szkół średnich i instruktorów „Wiru”, częściowo już odsuwających się od czynnej pracy harcerskiej, ale zmobilizowanych szansą na zmianę stosunków w hufcu. Działania instruktorów „Wiru” dostrzegli przedstawiciele aparatu PZPR (zapewne kanałem partyjnym ostrzegała Komenda Hufca), bowiem 20 października 1980 r w //Informacji o wydarzeniach sygnalizowanych przez instancje terenowe i zakładowe//, pojawiła się spóźniona wzmianka, że „grupa b. członków ZHP przed zbliżającą się konferencją sprawozdawczo-wyborczą podjęła działania podważające dotychczasową działalność KH ZHP”. Kuriozalna była relacja z przebiegu burzliwej dyskusji podczas konferencji, przekazana wojewódzkim władzom partyjnym: „Na konferencji sprawozdawczo-wyborczej ZHP w Gliwicach niektórzy dyskutanci usiłowali podważyć obrzędowość harcerską, proponowali zastąpić mundur harcerski mundurem „Szarych Szeregów”[ sic!] oraz zmianę nazwy Chorągwi z >>Bohaterów Pracy Socjalistycznej< >Bohaterów Ziemi Śląskiej<<”. Rzekome „podważanie obrzędowości” i propozycje zmiany umundurowania dotyczyły oczywiście żądań zniesienia zmian wprowadzanych po 1973 r. W wyniku wyborów dotychczasowy etatowy komendant hufca nie wszedł do Rady Hufca. Nastąpił impas – wybór nowego komendanta odłożono. Mimo sierpniowego przełomu zmiany w kraju nie zaszły jeszcze tak daleko, by nie oglądać się na dotychczasowe uwarunkowania. Część wybranych do Rady instruktorów, wchodzących wcześniej w skład władz Hufca, uznawała konieczność uzgodnień na szczeblu miejskim, dla niektórych decydowanie o sprawach personalnych bez akceptacji Komitetu Miejskiego nie wchodziło w rachubę. Zwycięska „opozycja” nie była do zwycięstwa przygotowana, koncentrując się raczej na piętnowaniu negatywnych zjawisk poprzedniego okresu. Zobowiązania materialne, jakie wiązały się z posiadanym przez hufiec majątkiem, wydawały się argumentem za prowadzeniem konsultacji. W rezultacie Hufiec przez miesiąc pozostawał bez komendanta i ostatecznie funkcję tę przyjął hm. Andrzej Jaśniok. Ewenementem na skalę całej Chorągwi Katowickiej był fakt, że nowy komendant wywodzący się ze szczepu „Sokół”, inżynier zatrudniony w kopalni, podjął się pełnienia obowiązków społecznie.

<span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;">1 Obraz takiej sytuacji znalazł odbicie w artykule Jolanty Jagoszewskiej, Harcerstwo w PRL-u /w:/ Nim będzie zapomniana. Szkice o kulturze PRL-u, pod red. Stefana Bednarka, Wrocław 1997, s.224-235. <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 2 Andrzej Janowski, 1956-81. Dwadzieścia pięć lat harcerstwa popaździernikowego, „Bratnie Słowo”. Pismo Kręgu Instruktorów Harcerskich im. A. Małkowskiego, nr <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 3 Komenda Hufca Gliwice, Sprawozdanie z działalności w kadencji 1975-1980, Gliwice, październik 1980 <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 4 Olimpada Wiedzy o Polsce i Świecie Współczesnym: PZPR przewodniąsiłą narodu”. Informator, Gliwice 1980, s.6 <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 5 Wg niektórych relacji, początkowo władze hufca zignorowały chęć pomocy, zadeklarowaną przez grono dawnych instruktorów, krytycznie oceniających niekorzystne przemiany w pracy harcerskiej na terenie Gliwic. Środowisko to spotkało się z inicjatywy pełniących funkcje w Komisji Rewizyjnej harcmistrzów: Mateckiego i Łastawieckiego. <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 6 Po ziemi naszej... <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 7 Wydany na początku 1980 r. Informator Olimpiady Wiedzy o Polsce i Świecie Współczesnym, której eliminacje wojewódzkie odbywały się w IV LO, zawierał stwierdzenie, że w szkole „Wysoko zorganizowana jest praca HSPS, procent zorganizowania wynosi 60.” Olimpiada Wiedzy o Polsce i Świecie Współczesnym: PZPR przewodnią siłą narodu”. Informator, Gliwice 1980, s.9 <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 8 Najwięcej takich drużyn powstawało w Gliwicach w pionie zuchowym, gdzie wykazanych w październiku 5344 zuchów stanowiło aż 71,2% dzieci objętych nauczaniem początkowym. Również w tych szkołach średnich, gdzie postawa dyrekcji wpłynęła na niemal 100% „zorganizowania” młodzieży, zazwyczaj powoływano „klasodrużyny”. ZHP Komenda Hufca Gliwice, Sprawozdanie z działalności w kadencji 1975-1980,Gliwice, październik 1980. Zresztą metodyka pracy ZHP zakładała, że „drużyna HSPS działa na terenie jednej klasy szkolnej (…) można ją powołać dla dwu i więcej równoległych klas. Drużyna HSPS ma więc strukturę jednopoziomową (za wyjątkiem drużyn wodnych i żeglarskich”). „Motywy” nr 23 z 5 czerwca 1977: System wychowawczy ZHP. Wyniki prac komisji metodycznych powołanych przez VII plenum Rady Naczelnej ZHP <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 9//Kartki z historii.//.., s. 328. Autorzy //Kartek z historii sosnowieckiego hufca ZHP// w sposób zaskakujący odnoszą się do masowego członkostwa niemal 86% uczniów w szeregach ZHP u progu lat osiemdziesiątych. O ile w opracowaniach historii innych środowisk bardziej lub mniej ostro wspomina się o łamaniu zasady dobrowolności uczestnictwa w ZHP, dawni działacze z Sosnowca ani słowem o nierealności osiągnięcia tak wysokiego wskaźnika „uharcerzenia”, przy zachowaniu zasady dobrowolności, nie wspominają. Spadek liczebności hufca o ponad 1/3 w 1981 roku autorzy tłumaczą sytuacją społeczno-polityczną, zakazami zebrań i zgromadzeń, słabą działalnością nieprzygotowanych do samodzielności drużyn, zmianami obyczajowymi. Tamże, s. 328-330. Dla porównania, nader delikatnie sformułowana opinia o przyczynach 60% spadku liczebności hufca Rybnik w 1981 roku brzmi: „Dotąd kierownictwa szkół były rozliczane ze stopnia >>uharcerzowienia<< danej szkoły, co powodowało często różne formy nacisku na młodzież, by wstępowała do drużyn. Takie działania trzeba przyznać wpływały ujemnie na jakość pracy harcerskiej”. //75 lat Hufca ZHP ...//, s.78. <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 10 //Z doświadczeń Katowickiej Chorągwi// „Małe Motywy” nr 50 z 11 grudnia 1977. <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 11 //Historia Hufca Zabrze 1945 – 1973..//. <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 12L. Pilawski, //Tak wielu nas było (1). Spowiedź z grzechu odnowy,// „Motywy” nr 20 z 17 maja 1981, s. 4. <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 13Zastrzegano co prawda, że zadaniem przedmiotu nie było kształcenie instruktorów ZHP, a wzbogacenie wiedzy pedagogicznej studentów. W 1979 r. wydany został skrypt do metodyki harcerskiej dla studentów kierunków pedagogicznych Uniwersytetu Śląskiego. J. Michułowicz, M. Pionk, //Zarys metodyki wychowania w Związku Harcerstwa Polskiego//, Katowice 1979. <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 14Istotnym czynnikiem była olbrzymia fluktuacja kadry. Np. w roku 1979/80 w chorągwi z działalności zrezygnowało ponad 30 % kadry instruktorskiej. //Ustalenia i wnioski...//, s.4. <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 15A. Załucha, //Studenci pedagogiki o harcerstwie//, „Harcerstwo” 1981, nr 2, s. 40-42. <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 16Tamże, s. 42. <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 17Tamże, s. 43. <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 18 Tamże. <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 19Zaskakującym świadectwem żywotności w społeczeństwie tradycyjnego obrazu harcerza stała się prowadzona na łamach „Kultury” i „Polityki” dyskusja nad kształtem harcerstwa, której początek dał felieton Hamiltona. Ostro polemizowano z tezą Naczelnika ZHP Jerzego Wojciechowskiego, iż 10 pkt Prawa nie obowiązuje instruktorów pełnoletnich. Szeroką dyskusję przerwała dopiero ingerencja cenzury z listopada 1974 r., //Czarna księga cenzury PRL//, t.1, Londyn 1977, s.96. <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 20 ZHP Komenda Hufca Gliwice, Sprawozdanie z działalności w kadencji 1975-1980,Gliwice, październik 1980 <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 21 ZHP Komenda Hufca Gliwice, Sprawozdanie z działalności w kadencji 1975-1980,Gliwice, październik 1980 <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 22 W październiku 1980 r. wykazano ok. 4600 harcerzy ze szkól podstawowych, co stanowiło 41,9% zorganizowania. ZHP Komenda Hufca Gliwice, Sprawozdanie z działalności w kadencji 1975-1980,Gliwice, październik 1980 <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 23 Informator „PZPR przewodnią siłą narodu”, Gliwice 1980, s. 7 <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 24 ZHP Komenda Hufca Gliwice, Sprawozdanie z działalności w kadencji 1975-1980,Gliwice, październik 1980 <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 25 ZHP Komenda Hufca Gliwice, Sprawozdanie z działalności w kadencji 1975-1980,Gliwice, październik 1980 <span style="font-family: 'Times New Roman',Times,serif;"> 26 ZHP Komenda Chorągwi w Katowicach, Zadania Harcerskiej Służby Ziemi Śląskiej na rok harcerski 1979/80, Katowice, październik 1979. Jaskrawy i wręcz absurdalny przykład tego upolitycznienia stanowiły „kampanie programowe” Chorągwi Katowickiej, Jesienią 1979 r. Komenda Chorągwi ZHP w Katowicach ogłosiła współzawodnictwo o Proporzec Przodującej Drużyny i Wstęgę Przodującego Szczepu „Z Partią w przyszłość” ZHP Komenda Chorągwi im. Bohaterów Pracy Socjalistycznej Katowice, Z Partią w przyszłość. Kampania ideowo-wychowawcza w roku VIII Zjazdu PZPR, Katowice 1979/80. Szerzej zob. Po ziemi naszej...