Relacja+phm.+Mirosława+Rymara

Mirosław Rymar, Fragmenty relacji przesłanej w 2006 r. na prośbę JJJ

Bo na Śląsku są Gliwice i jest hufiec im. Jana Henryka Dąbrowskiego...
To co dla wielu było „lataniem w krótkich spodenkach” dla nas było czymś więcej. Czymś znacznie więcej. Dla mnie było to niemal dwadzieścia lat najintensywniejszego życia, pełnego wydarzeń i wrażeń, których pozbawieni byli ci wszyscy pozostali – „w długich spodniach”. To był czas kształtowania swojej postawy na całe życie. Wiem co piszę, wszak minęło dużo czasu i siedzę teraz przy komputerze na drugim końcu świata, w Australii. Tamten czas stał się fundamentem pod wszystko co później następowało. Zacząłem harcerzyć u schyłku siermiężnej gomułkowszczyzny kończącej się haniebną interwencją w Czechosłowacji, protestami studenckimi i wreszcie zamkniętej klamrą krwawo stłumionych protestów w Trójmieście. Przyrzeczenie harcerskie złożyłem w roku Millenium Polski. Czy to wszystko miało wpływ na moją, a może i innych postawę? W jakiś sposób zapewne tak. Komendantką hufca byłą wówczas Jadwiga Kramarz, z zawodu nauczycielka. I to miało istotne znaczenie, bo nie była finansowo uzależniona od partii. Nie była na jej etacie. W owym czasie była cała plejada świetnych instruktorów, którzy wychowali nas. Zawsze z dumą podkreślałem, że moim wychowawcą był Józef Romaszkiewicz. Krąg Instruktorów zuchowych prowadził wspaniały jeszcze wówczas Józef Cegielski. […] Po Cegielskim krąg przejął świetny Marek Nowakowski. Krąg Instruktorów starszoharcerskich zaś Tadeusz Zgoda-Zgodziński. […] Śląsk był podporą komunistycznej władzy umiejętnie rozgrywającej antagonizmy między Ślązakami, a „werbownikami z Polski”. Ten bastion za wszelką cenę musiał być trzymany w ryzach na każdym kroku. Dlatego też o ile w innych częściach kraju dopuszczalne było, aby harcerskie jednostki odwoływały się do swojej historii o tyle na Śląsku, pomimo pięknej karty „Wieży Spadochronowej” Chorągiew Śląska nosiła nazwę „Bohaterów Pracy Socjalistycznej”. To było dla nas przekleństwem w częstych kontaktach z harcerzami z Warszawy, Krakowa, czy Lublina, ale wywoływało też odruch zaparcia się - „pokażemy światu, że na czerwonym Śląsku jest harcerstwo”. Myślę, że w dużym stopniu odrębność naszego hufca na tle zdominowanej przez aparatczyków partyjnych chorągwi wynikała właśnie z faktu takiego, a nie innego pochodzenia Polaków, których losy powojenne rzuciły do Gliwic. Ludzie ci przywieźli z sobą doświadczenie życia na Kresach, które wpoiło w nich naturalną potrzebę dbałości o zachowanie polskości. To oni tworzyli Politechnikę Śląską, nasz hufiec, wreszcie to oni w ogromnej ilości byli rodzicami naszych harcerzy. Dlatego rola pochodzenia i wartości wynoszone z domu są moim zdaniem i w tym wypadku decydujące. Na pewno dużą rolę w kształtowaniu specyficznej jak na Śląsk atmosfery panującej w naszym hufcu miał Krąg Instruktorów w stanie spoczynku, „starych wiarusów”. Ci, niejednokrotnie starzy już ludzie pamiętali z młodości początki harcerstwa w Polsce i samą swą obecnością, gawędami łączyli nas w naturalny sposób z tymi wartościami. Wartościami, które władze komunistyczne chciały wyprzeć. Masowość harcerstwa miała wyprzeć jego elitarność i cechy paramilitarne. [...] Na obozach Romaszkiewicza, Zgodzińskiego zawsze budowane były tory przeszkód. To też był element ciągłości z wyszkoleniem wojskowym, ze sprawnością która była celem przedwojennego Sokoła. Właśnie w tamtym czasie wspaniale rozwijała się praca kręgów instruktorskich. To pozwalało na płynne szkolenie kadr instruktorskich dla wszystkich grup wiekowych. Notowania naszego hufca były bardzo wysokie pomimo złych ocen ideowych ze strony partii. Zdarzało się, że wartościowi instruktorzy przechodzili do chorągwi, a nawet w wypadku Palamera do Głównej Kwatery. Niestety „awansując” wzmacniali szeregi posłusznych partii kadr indoktrynujących skutecznie młodzież. Tym skuteczniej przecież, im byli lepsi. [...] Oni kusili naszych instruktorów bo wiedzieli, że są dobrzy. Otwartą pozostawała tylko kwestia zmiany przekonań i bycia posłusznym obowiązującej linii „wychowawczej”. A ta nie tolerowała mocnego przywiązania do przedwojennych tradycji i idących za nimi ideałów wychowawczych. Regularnie prowadzona praca kręgów instruktorskich, zbiórki i śródroczne szkolenie zwieńczone obozem szkoleniowym, kursem drużynowych przynosiła wspaniałe efekty. Mieliśmy naprawdę dobrze wyszkolonych młodych instruktorów i wiele godnych naśladowania przykładów jak powinna wyglądać praca w drużynie. Kadry było na tyle, że ciągle w terenie pozostawali czynni doświadczeni drużynowi, których postawa i osiągnięcia stawały się wzorem dla młodszych, a przy tym i kadra hufca była wysokich lotów. Było w czym wybierać. Pozostaję nadal głęboko przekonany, że trud włożony w wychowanie, szkolenie kadr to klucz do sukcesu. Pozostawanie jak najwierniej przy harcerskiej metodzie wychowawczej musiało skutkować sprawnym działaniem wszystkich szczebli harcerskich struktur. Praca w zespole - od najmniejszego poczynając – zastępie, jeżeli była prowadzona przez wyszkolonego zastępowego umiejącego wdrażać i na co dzień stosować harcerskie metody doskonalenia poprzez sprawności i stopnie musiała być efektywna. Ogromne znaczenie miało pełne zaangażowania podejście do swoich obowiązków wszystkich funkcyjnych. Rynsztunek i mundur były zewnętrznym wyrazem przynależności do grupy, a że grupa miała siłę przekuwaną niejednokrotnie na podziw rówieśników, to była to sytuacja samonapędzającego się stawiania sobie i innym coraz większych wymagań. Obrzędowość i tradycja były kamieniami milowymi na drodze trwania przy harcerskich zasadach. Były one też formą sprzeciwu wobec zakusów władz. Jeżeli zniesiono oficjalnie sprawność ”Trzech Piór”, to natychmiast urosła ona do rangi symbolu, nobilitującego jej posiadacza. Mało tego dążono do jej utrudnienia i stopniowania. O ile w latach siedemdziesiątych instruktorzy nosili „bluzy instruktorskie” i czerwone berety, o tyle my wróciliśmy do polowych mundurów i rogatywek, które nawet dziewczęta nosiły. To co zwykliśmy określać mianem „prawdziwego harcerstwa” na zewnątrz objawiało się schludnym, regulaminowym umundurowaniem, jednolitym rynsztunkiem, sprawnością, dyscypliną, rozśpiewaniem. Przy głębszym wniknięciu w temat wyróżniało nas przywiązanie do wartości historycznych przedwojennego harcerstwa, pielęgnowanie wiedzy, postawa w życiu, a nie tylko na zbiórce, zachowanie, ogólna kultura, obycie. [...] Nasze ogniska były zupełnie inne od ognisk wielu środowisk harcerskich. Ognisko było wydarzeniem kończącym dzień i miało też swój klimat. Jakże ważną rolę spełniały gawędy. Wzorem gawędziarza byl Jerzy Geppert(?). Świetnie sobie radził Cegielski. W naszej tradycji ważną rolę pełnił strażnik ognia, który nie tylko dbał o ogień, ale musiał tak umieć to robić, aby nie musieć podkładać w trakcie gawędy. Mógł być aktywny tylko podczas śpiewu. Gawęda byłą zbyt ważnym elementem, żeby poruszając się w kręgu rozpraszał słuchających. Być strażnikiem ognia oznaczało być wyróżnionym. Układać stos ogniskowy znaczyło być obdarzonym zaufaniem wszystkich, że zapłonie od jednej zapałki, gdyż w przeciwnym razie nie będzie danego wieczoru ogniska. Dbałość o tradycje i obrzędowość spełniała wielką rolę wychowawczą i integrującą. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Były to zarazem elementy niepowtarzalne nigdzie indziej w takim nasileniu, a więc stające się wyróżnikiem na tle nijakości świata otaczającego młodego człowieka. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">[…] <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Wspomniałem powyżej o „bluzach instruktorskich”. W tym okresie zaczęto bardziej radykalnie dążyć do zmian w harcerstwie. I tutaj, w podejmowanych przez władze działaniach mamy potwierdzenie istoty tradycji i obrzędowości w harcerstwie. Zaczęto właśnie od elementów symbolicznych, zewnętrznych oznak. Lilijkę „wystylizowano” na kanciasty twór pozbawiony liter ONC (Ojczyzna Nauka Cnota). <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Harcerstwo miało być „nowe i współczesne”. W szkołach średnich wprowadzono HSPS (Harcerska Służba Polsce Socjalistycznej). Oczywiście już dużo wcześniej zmieniono treść Przyrzeczenia i Prawa Harcerskie, kastrując je z elementów religijnych i patriotycznych. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Dla HSPS zmieniono radykalnie umundurowanie narzucając jako jedyne akceptowane „<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">piaskowe” (wg nas brunatne) koszule. W miejsce rogatywek wprowadzono berety, a w miejsce chust, krajki. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Te zmiany dla nas były tym, czym dla dorosłych, świadomych Polaków były zmiany w konstytucji. Niemal natychmiast, bez żadnych uzgodnień wymóg „prawdziwego” munduru stał się wyznacznikiem postawy i harcerskiej klasy na skalę dotąd nie spotykaną. O ile wcześniej nie było takiego nacisku na szczegóły takie jak, np. guziki, to w tym momencie Kraków stał się miejscem „pielgrzymek” do prywatnego sklepu, w którym można było kupić metalowe guziki z lilijką. Pamiętam, że Józek Olejniczak był pierwszym, który uszył sobie rogatywkę z bardzo przedłużonym rogiem z tyłu, a młodzi instruktorzy (Janek Skorupa, Jurek Jankowski, Marucha...) z Kręgu Starszoharcerskiego pod kierunkiem Józefa Romaszkiewicza nosili krótkie spodenki do kolan, co nawiązywało do przedwojenego regulaminu mundurowego. Dziewczęta też wówczas zaczęły sobie szyć szare rogatywki. Taki spontaniczny sprzeciw. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">[…] <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Któregoś czerwcowego dnia niedługo przed końcem roku [fragment dotyczy roku 1977 - JJJ] wezwał mnie dyrektor zakładu, w którym pracowałem i powiedział, że mam wziąć przepustkę, bo... towarzysz Połoszczański chce się ze mną spotkać w hufcu. Ot, siurpryza – towarzysz, wiecie rozumiecie Was wzywa. Ha! Mogłem nie iść, bo się nie poczuwałem, ale... niech tam. Byłem ciekaw czego towarzysz chce. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">W hufcu Połoszczański poinformował mnie, że naszemu hufcowi przypadł zaszczyt reprezentowania chorągwi na Ogólnopolskim Zlocie Huta Katowice dla drużyn HSPS. Tragedia. Kompletna desperacja musiała nim kierować, że zwrócił się właśnie do mnie. Wiedział, że w tak krótkim czasie trudno będzie zorganizować 20 osób, kiedy większość ludzi ma już zaplanowane wakacje. Oczywiście chodziło także o wykazanie się tow. Połoszczańskiego, który dobrze wiedział, że jak się zgodzę to stanę na głowie, aby wyszło jak najlepiej, że zawalczymy. Zapoznałem się pobieżnie z regulaminem i przyjąłem propozycję, ale na moich warunkach. Idziemy w harcerskich mundurach. Usilnie starał się mnie przekonać, że nie mamy szans, bo właśnie umundurowanie będzie wysoko punktowane. Każdy jego element osobno. Nie ustąpiłem zapewniając go, że taka strata to żadna strata, że wygramy ten zlot. Z bólem się zgodził, ale tylko dlatego – jak sądzę – że czas naglił i nie miał za bardzo wyboru. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Grupę skompletowałem błyskawicznie spośród moich byłych kursantów. Spotkaliśmy się na obozie naszego hufca w Beskidach. Wcześniej oczywiście była zbiórka w Gliwicach i szybkie przygotowania. Komenda Chorągwi zakupiła dla nas dziesięć małych namiotów, śpiwory, kochery i materace. Dziewczęta na ten ekwipunek poszyły jednakowe pokrowce z szarego materiału. Zakupiliśmy podkoszulki bawełniane w „kolorze piaskowym” i to wszystko z HSPS, traktując je jako wygodne do marszu. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">[...] Było kilka tematów wiodących, które uczestnicy Zlotu mieli realizować. Jednym z nich było środowisko naturalne. Szliśmy z laskami skautowymi. Nazwaliśmy się HARNAŚ – Harcerze Naturalnemu Środowisku. Brzmiało ładnie, temat uwzględniony i jest uzasadnienie dla lasek. Robiąc codziennie ogrodzenie i bramkę na biwaku nie wycinamy drzew. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Mój pomysł na wyrównanie strat poniesionych z powodu braku koszul i tego tam chłamu polegał na tym, że rozpoznałem możliwości zdobywania odznak turystycznych na trasie i wszelkich innych działań dających punkty. Sprawdziło się. Pomimo ujemnych punktów „za brak regulaminowego mundurowania” mieliśmy kilkuset punktową przewagę nad drugą drużyną. Na trasie panował nastrój takiej mobilizacji „proharcerskiej”, że można uznać iż była to trasa dywersji anty HSPS-owskiej. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;"> Taki oto obrazek jak nas odbierano. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">W Opolu biwakowaliśmy na terenie Domu Kultury do którego przyszły dzieci z pobliskiej kolonii. Nawiązała się rozmowa i zaproponowaliśmy wychowawczyniom, że w ramach działania na rzecz innych - co było punktowane - możemy po południu przyjść i zorganizować dzieciom szereg ciekawych zajęć. Propozycję przyjęto z radością. Wieczór zabaw z dziećmi minął bardzo fajnie, a wychowawczynie z trudem nas puściły bardzo późnym wieczorem. Wracaliśmy nocą maszerując trójkami, z lekkim przytupem, cicho śpiewając stare marszowe piosenki. Byliśmy radośni po bardzo miłym i pożytecznym dniu. Obrazek miły każdemu harcerzowi: w zwartym szyku wybijany rytm kroków i ciche, stare marszowe piosenki. Ciemne ulice, cisza, gwiazdy...[...] Doszliśmy do biwaku. Ogłaszam przygotowanie do ciszy nocnej, a tu podchodzi wartownik i melduje, że przy bramie jest starsza pani, która prosi o rozmowę. Podszedłem. Starsza pani przedstawiła się, że jest instruktorką i że szła za nami całą drogę płacząc z radości, że są tacy harcerze. Skończyło się na tym, że całą drużyną odprowadziliśmy ją do domu, a ona nas zaprosiła do siebie. Po drewnianych, skrzypiących schodach najciszej jak można, bo to już późna noc dotarliśmy do drzwi jej mieszkania. Przekraczając próg wkroczyliśmy w inny wymiar. Znaleźliśmy się w czasach owianych historią. Na ścianach w pięknych ramkach harcerki i harcerze, wiele pamiątek, stare książki, płyty. Dziewczęta poszły gospodyni pomóc zrobić dla nas, 18 osób herbatę. Ktoś nakręcił patefon i położył płytę. Rozległ się harcerski hymn i wszyscy jak na komendę stanęli na baczność, a w tym momencie nasza gospodyni weszła do pokoju wraz z dziewczętami... Długo nie mogliśmy jej uspokoić. Na biwak dotarliśmy dobrze po północy pełni wrażeń z rozmów ze starą harcerką i słuchania piosenek odtwarzanych na patefonie z przedwojennych płyt. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;"> W obozie zlotowym na Jurze, <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">niedaleko huty wszystkie grupy były wizytowane przez instruktorów z Głównej Kwatery. Uczestnicy Zlotu zakwaterowani byli w namiotach-beczkach. Niemniej my postanowiliśmy do końca obozować w naszych małych namiocikach. Biwak jak zawsze ogrodzony był laskami. Z lasek bramka i stojak na proporzec drużyny. Na czele wizytacji przyszedł Palamer, były instruktor naszego hufca, a ówczesny szef referatu starszoharcerskiego GK. Przyjął meldunek, rozejrzał się i po przedstawieniu mnie pozostałym powiedział: „<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">//Jak słyszę Gliwice, to dostaję szału, ale przyznać trzeba, że możemy tylko pomarzyć, żeby tak wędrowali harcerze w całej Polsce, żeby tak się prezentowali i byli wyszkoleni”.// <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Nigdy nie otrzymałem większego komplementu. Komplementu z ust sprzeniewierzonego instruktora, który nie mógł inaczej. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Ostatni dzień, już w ośrodku w Parku Chorzowskim. Kolejna wizytacja z GK. Tym razem instruktor żeglarz. Podczas apelu zatrzymał się przed naszą drużyną, popatrzył i spytał: „<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">//Czy mogę druha zaprosić na kawę?”// <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Poszedłem. Jego sekretarka zajęła się mną. Za chwilę przyszedł i on. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Usiadł i spytał: „<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">//Jak wy to robicie, że jeszcze trwacie?”// „<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">//Druhu// <span style="font-family: Verdana,sans-serif;"> – odparłem – <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">//Druh reprezentuje tutaj władzę, więc jak ja mogę mówić otwartym tekstem. Druh jest tu po to, by wystawić cenzurki.”// <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Na co on: „<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">//Druhu. Oficjalnie zawsze występuję z zapiętą marynarką. Teraz jest rozpięta.”// <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">I potoczyła się rozmowa, w której on wyrażał pełny podziw, mówiąc „ <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">//...że im, żeglarzom łatwiej. Nie mają widocznych znaków sprzeciwu w umundurowaniu...”// <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Po podsumowaniu Zlotu powiedziano mi jak się to odbyło. Wręczono wszystkim przedstawicielom hufców wyniki, dano chwilę na zapoznanie się z nimi po czym prowadzący stwierdził: „<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">//Druhny i Druhowie jak widzicie nie ma wątpliwości, że żadna drużyna zlotowa nawet nie zbliżyła się do Gliwic, ale jeżeli oni wygrają, to w przyszłym roku możemy zlikwidować w nazwie Zlotu człon HSPS, bo wszyscy przyjadą jak oni.”// <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Zatem wyniki ustalono, a nie podsumowano. Trudno o większą satysfakcję. Musieli oszukać dranie. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">[...]

<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Te działania w których uczestniczyłem, o których wiedziałem były prowadzone przez osoby wywodzące się z harcerstwa. Książki i inne wydawnictwa niezależne otrzymywałem najczęściej od brata Janka Skorupy. Samodzielną Grupę Oporu tworzyli w większości harcerze. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">[...] <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Po ogłoszeniu stanu wojennego spotkaliśmy się z Jankiem Skorupą i moim instruktorem ze szczepu Słowian Emilem Motyką. Zaproponowałem stworzenie grupy oporu. Przyjęliśmy nazwę „Samodzielna Grupa Oporu”. Założeniem było działanie w trójkach. Nie zawsze i nie do końca było to przestrzegane i możliwe. Na rzecz kosztów działania przeznaczaliśmy dowolne sumy z własnych pensji. Kto ile mógł. Ani ja, ani Emil nie mieliśmy kontaktu z „Solidarnością”, bo pracowaliśmy u rzemieślnika, a potem miałem swój własny zakład. Impulsem poza wprowadzeniem stanu wojennego były artykuły o przyjeżdżających w węglarkach na Śląsk ludziach z Mazowsza, żeby plakatować i rozprowadzać ulotki. Dla mnie był to ten sam problem co z czerwoną chorągwią. Gliwickie harcerstwo zadawało kłam skanalizowaniu Śląska przez komunistów. Tym razem znowu Śląsk nie miał sił na samodzielny odpór? To był ten punkt. Dlaczego Mazowsze ma robić to, co powinniśmy robić my, ale oczywiście nie to było najważniejsze. Decyzję podjęliśmy z potrzeby oporu wobec WRONY. Miała to być z założenia grupa akcji. Nie spotkań i wiecznych dyskusji, a przede wszystkim działań, które dodadzą ducha społeczeństwu; hasła malowane na murach, ulotki. To co tzw. zwykły człowiek mógł zobaczyć. Potem doszedł sitodruk dla innych. Dostarczano nam sprzęt, a my organizowaliśmy lokal i drukowaliśmy. Zaczęliśmy bez żadnych kontaktów, bez sprzętu. Pierwsze ulotki były wielkości pudełka zapałek wykonane pieczątką z gumki, w której wyciąłem jakieś krótkie hasło. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Pierwsza akcja ulotkowa odbyła się podczas wieczornego seansu w kinie „Bajka”. Emil Motyka wszedł na seans jak każdy widz. Po rozpoczęciu filmu otworzył od wewnątrz drzwi wyjściowe po obu stronach, po czym zajął miejsce wśród publiczności. Nie pamiętam tytułu filmu, ale kino było pełne. O określonej bardzo dokładnie godzinie, gdy Emil na pewno już był wśród widzów i jego „spóźnione” przybycie zatarł lecący film, równocześnie weszliśmy drzwiami wyjściowymi z dwóch stron i rzuciliśmy pakiety ulotek. Po czym cicho i szybko wycofaliśmy się na umówione miejsce. Każdy inną drogą. Pakiety owinięte były paskami papieru, aby nie rozsypały się zaraz po wyrzuceniu. Metodą prób doszliśmy do tego jak mają być owinięte, aby można je było rzucić wysoko i dopiero w górze miały się rozsypać. Emil do końca oglądał film i potem składał nam relację jak wyszło. Okazało się, że zasypaliśmy całą widownię, która entuzjastycznie zareagowała na ulotki. Trzeba pamiętać, że miało to miejsce zaraz po „zwronionych” Świętach i Sylwestrze.
 * <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">//Działalność podziemna po ogłoszeniu stanu wojennego// **
 * <span style="font-family: Verdana,sans-serif;"> [...] **

<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Pomimo precyzyjnego planowania takich akcji ulotkowych mieliśmy świadomość niedoskonałości metody i niepotrzebnego narażania się na sytuacje nieprzewidywalne. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Malowanie haseł na murach to był koszmar. Pomijając zwykłe w tamtych czasach kłopoty z wszelkim zaopatrzeniem, to malowanie pędzlem farbą z puszki było horrorem. Trudno było uniknąć brudnych rąk oczywistego dowodu na „działalność antypaństwową” dla każdego patrolu. Inna sprawa, że patroli i legitymowania po prostu nie braliśmy pod uwagę, bo i tak działaliśmy w nocy, czyli w okresie obowiązywania godziny policyjnej, a już samo to oznaczało kłopoty.

<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Zawsze co najmniej jedna osoba „obstawiała” rejon, żeby ostrzec o zbliżających się patrolach, czy kogokolwiek. Trudno było krzyczeć w takiej sytuacji, czy posługiwać się latarką. Ten co malował miał być maksymalnie skoncentrowany na swojej pracy, aby wykonać ją jak najszybciej. Nie mógł się zatem rozglądać. Był zdany na czujność obstawy. Duże wrażenie zrobiło hasło wymalowane w noc przed 1-Maja 82 na najwyższej ścianie ponad restauracją „Piast”. To tam gromadziły się zakłady i rozpoczynał pochód. Widziały napis tłumy. Inne miejsce to na skrzyżowaniu Wrocławskiej i Jagiellońskiej gdzie jeździły tramwaje i od Wrocławskiej autobusy. Napis był na jakiś „WRONich tablicach”, nad murem okalającym Hutę 1-go Maja.

<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Z Markiem Nowakowskim pracował w jednym pokoju na Politechnice Śląskiej, Leszek Skalski, który prawdopodobnie nadal tam pracuje. W 1996 roku był szefem centrum komputerowego na „wydziale przylegającym do parku”. Znaliśmy się dobrze. On był wysokiej klasy elektronikiem i zaproponowałem mu, żeby zrobił nam dwa miniaturowe nadajniki do porozumiewania się w jedną stronę. Zadanie wykonał fantastycznie. Mieliśmy rozwiązany problem ostrzegania i przekazywania informacji dla osoby najbardziej zagrożonej. Polegało to na tym, że osoba, np. malująca, miała w kieszeni wenętrznej na piersiach małe radio tranzystorowe (wielkości paczki papierosów: Ela?), które musiało być cały czas włączone i ustawione na naszą częstotliwość z odpowiednio wyregulowaną głośnością, aby słyszał tylko zainteresowany. Nie wyobrażasz sobie jak cichy dźwięk z radia był wystarczający, aby wszystko zrozumieć. Dwóch z obstawy miało natomiast nadajniki. Przed akcją dokładnie ustalaliśmy formy ostrzeżeń, aby komunikat był krótki i absolutnie czytelny (z której strony nadchodzi patrol, jak daleko jest, itp.). <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">To był duży postęp w zakresie zabezpieczenia akcji.

<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Nadal mieliśmy kłopot z ulotkami, które rzucaliśmy w ciągu dnia z dachów w godzinach największego ruchu. Nie tylko w Gliwicach. Również na ulicy na którą wychodziło się z dworca w Katowicach, w centrum Zabrza.

<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Mąż mojej wychowanki Basi Pieli był chemikiem. Grywaliśmy w brydża, znaliśmy się od lat. Po rozmowie z Basią, którą spytałem czy Staszek może coś zrobić przeciw WRONie, porozmawiałem z nim o naszych problemach ulotkowych. Spytałem czy może opracować jakiś prosty, niezawodny wyzwalacz. Zrobił. Było to bardzo niedokładne urządzenie, ale spisywało się znakomicie. Skończyła się brawura „z ręki”. Musieliśmy dostarczać tylko jednorazowe strzykawki. Przez strzykawkę przeprowadzony był drut miedziany. Końcówka strzykawki była zatopiona. Pakiet ulotek opasywany był gumką, która przywiązana była do dwóch końców drutu. Strzykawka po zawieszeniu, np. na rynnie musiała być pionowo. Po umieszczeniu pakietu, z innej, dużej strzykawki wciskany był kwas azotowy, który „przeżerał” miedziany drut i... ulotki sypały się jak my już byliśmy bezpieczni. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Urządzenie to miało swoje wady - czas wyzwolenia ulotek zależny był od grubości drutu, napięcia gumy i temperatury. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Niemniej Staszek dopracował to na tyle, że mieliśmy określony czas zadziałania z dokładnością do 10-15 minut. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">To był kolejny ogromny dla nas krok do przodu. Już z wykorzystaniem tego „patentu” zasypaliśmy ulotkami ulicę, którą Jaruzelski szedł w pochodzie pod „pik komunizma” (za Empikiem, Marcina Strzody?). Miło było patrzeć jak cieszą się ludziska, a psy pędzą na dach ponad delikatesami skąd sypały się setki ulotek.

<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Te wyzwalacze pozwalały nam na zwiększenie ilości i różnorodności akcji ulotkowych. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Wcześniej pracowałem w PKS, więc znałem teren doskonale. Nad ranem wchodziłem na teren bazy i mocowałem pakiety ulotek z wyzwalaczami na dachach autobusów. Wystarczyło na moment wskoczyć na tylny zderzak ostatniego wagonu tramwaju i powiesić wcześniej przygotowany pakiet na rynience dachu. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Kiedyś, teraz już nie wiem czy przypadkiem, spotkał mnie Rysiek Kuszłeyko i po paru minutach rozmowy spytał czy czegoś od czasu do czasu nie zrobiłbym dla podziemia. Był ojcem naszej harcerki i to wydawało mi się dostateczną rekomendacją. Wyraziłem zgodę. Od tamtej pory czasem dla nich właśnie drukowaliśmy. Mogliśmy też otrzymywać zamawiane ulotki, albo rozrzucaliśmy otrzymywane od niego. Nie wiedział z kim działam. Był kontaktem na Region. Załatwił mój wywiad z dziennikarką dla podziemnej prasy. Mogłem wreszcie podziękować chłopakom z Mazowsza i poinformować, że już coś się dzieje. Wywiad odbył się w jakimś mieszkaniu, w „domu przedwojennych posłów śląskich”, w Katowicach.

<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Spektakularne były ulotki na Rynku w Gliwicach. W biały dzień, po południu Ela Rynka zawiesiła w otwartym oknie, w Ratuszu pakiet ulotek. Wycofała się bezpiecznie. Było chłodno i wyzwalacz nie chciał zadziałać, ale ktoś zauważył pakiet i powiadomił policję. Ryk sygnałów, obstawianie Rynku. Bomba!!! Oczywiście tłumy ludzi. Oczekiwanie na speców od saperskiej roboty, a w międzyczasie spacerowaliśmy wśród ludzi drwiąc, że to pewnie ulotki. Po chwili wszyscy żartowali z dzielnych glin. [...]. Ulotkowanie stało się łatwe i w miarę bezpieczne. Bywało, że ktoś nas naszedł jak opuszczaliśmy strych. Emil był świetny. Kiedyś gość idzie z koszem prania na strych i zaskoczony pyta: - <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">//A panowie co tutaj?!// <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">- Emil: <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">//Solidarność! - mówi Panu to coś?// <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">- Gość na to: <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">//A jak tak to w porządku, w porządku.// <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">I przeszliśmy obok z palcami na ustach szepcąc ciiiiiii.

<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">[...] <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Organizowaliśmy i zabezpieczaliśmy też emisje Radia Solidarność. Trzech ludzi przyjechało z Torunia. Umieściłem ich w mieszkaniu mojej mamy na ul. Krakusa, naprzeciw mieszkania w którym mieszkała mama Józka Romaszkiewicza. Od Kuszłeyki odebrałem butlę z wodorem. Następnego dnia wieczorem pojechaliśmy moją Syrenką do Parku Chorzowskiego, w piątkę: trzech z Torunia, Piotrek (mój harcerz, G...?) i ja. Miejsce idealne jeżeli chodzi o zasięg. Wcześniej ulotkowaliśmy Śląsk informując o audycji. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Miejsce to było już przez nas sprawdzone pod kątem łatwości dotarcia i wycofania się. Musiało być osłonięte, a zarazem mieć na tyle dużo wolnej przestrzeni, aby można było napełnić ogromny balon i puścić go bez ryzyka zaczepienia o drzewa. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Było to niedaleko za hotelem przed którym jest rzeźba jeleni - hotel za ośrodkiem harcerskim. Piotrek pilnował, a pozostali pracowali. Urządzenie nadawcze było zapakowane w styropian ze względu na temperaturę. Wszystko poszło gładko. Wracając słuchaliśmy w samochodzie audycji. Zasięg był co najmniej w promieniu kilkunastu kilometrów.

<span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Pamiętam, że kiedyś drukowaliśmy w nocy ulotki w Domu Akademika Politechniki Śląskiej, w mieszkaniu Leszka (nazwisko muszę wygrzebać z pamięci, napewno zna je Darek Młotkowski). Obstawiał Darek Młotkowski. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Żadnych strat przez kilka lat. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">Okropna strata to śmierć Emila Motyki na zimowym obozie wspinaczkowym w słowackich Tatrach. Niepowetowana strata. <span style="font-family: Verdana,sans-serif;">[...]