Odrodzenie+harcerstwa+w+1956+roku

=**Odrodzenie harcerstwa w 1956 r.** =

Hm. T. Pielasz, //Mój udział w Zjeździe Łódzkim// /w:/ //W 40-lecie Zjazdu Łódzkiego,// pod red. W.J.Katnera, Łódź 1997. Krzysztof Persak, //Odrodzenie harcerstwa w 1956 roku,// Warszawa 1996.

 „Gdzieś na początku grudnia 1956 r. przyjechał do Gliwic dh Zygmunt Faber z Krakowa, odszukał swego dobrego znajomego z dawnych harcerskich lat, druha phm. Zbigniewa Gregorowicza i przekazał mu następującą, na wpół poufną wiadomość: //„W niedzielę, 9 grudnia, odbędzie się w Warszawie zjazd dawnych instruktorów ZHP. Koniecznie musi ktoś od was na nim być!”1//. - Tak zaczyna się relacja hm. Tadeusza Pielasza z burzliwych dni grudnia 1956 roku, które przyniosły odrodzenie harcerstwa po okresie stalinowskim. Gregorowicz powierzył misję reprezentowania Gliwic właśnie Tadeuszowi Pielaszowi. Spotkanie odbywało się w Muzeum Historii m. Warszawy; nazywane bywa w literaturze zjazdem „juniorów” - trwało bowiem równolegle ze zwołanym przez Aleksandra Kamińskiego do jego mieszkania w Łodzi spotkaniem „seniorów” - grona czołowych instruktorów przedwojennego ZHP. Gliwicki instruktor relacjonuje dalej: „około 8.30 przybyłem na wyznaczone miejsce. Zaczynali się schodzić uczestnicy zjazdu. Boże! Cóż to było za towarzystwo. Same instruktorki i instruktorzy, znaczna ich część w mundurach, z licznymi odznaczeniami, niektórzy ze złotymi i srebrnymi sznurami. Od siedmiu lat nie widziałem umundurowanych instruktorów, a tu ich takie mnóstwo. Poczułem się nieswojo, ja, Harcerz Rzeczypospolitej, który w latach 1948-49 pełnił zaledwie funkcję drużynowego, a tu kwiat instruktorów ZHP”2. Spotkanie prowadził Stefan Mirowski. Poinformował, że celem jest próba reaktywowania ZHP, a także, że od 8 grudnia w Łodzi odbywa się zjazd działaczy OHPL [Organizacji Harcerskiej Polski Ludowej]. W Warszawie okazało się, że Pielasz był jedynym reprezentantem Chorągwi Śląsko-Dąbrowskiej. Stefan Mirowski zaapelował o zgłaszanie się przedstawicieli poszczególnych chorągwi. „Zaczęli podnosić się delegaci i gromkim głosem meldować: //Zgłaszam Chorągiew Krakowską! Zgłaszam Chorągiew Gdańską! Zgłaszam Chorągiew Mazowiecką!// - itd. itd. Słuchałem tego z zapartym tchem, czekając, kto zgłosi naszą Chorągiew Śląsko-Dąbrowską. Bez skutku. Zgłaszanie skończyło się, zapadła cisza. Zrozumiałem, że ze Śląska prawdopodobnie nie ma oprócz mnie nikogo. Opadły mnie wątpliwości; no bo, Boże drogi, kto upoważnił mnie do reprezentowania całej chorągwi? Ale nie było czasu do namysłu, zdecydowałem się i ze zdenerwowania zamiast krzyknąć: //Zgłaszam Chorągiew Śląsko-Dąbrowską//! - huknąłem: //Zgłaszam Śląsk//! Dh Mirowski zrozumiał to i z widoczną ulgą ogłosił: //Na sali są przedstawiciele wszystkich chorągwi, a więc obrady nasze są prawomocne!”// 3 Po paru godzinach obrad, zmierzających do powołania tymczasowych władz reaktywowanego ZHP, do zgromadzonych dotarła wiadomość o aktualnej sytuacji w Łodzi. Stefan Mirowski „ogłosił: //Dostałem wiadomość, że na zjeździe OHPL w Łodzi przystępują do podejmowania uchwał. Nie możemy pozwolić, ażeby zrobiono to bez naszego udziału// ( ...) Zapadła decyzja: //Przerywamy obrady i jedziemy do Łodzi//. Zarządzono przerwę, a organizatorzy zaczęli poszukiwać środków transportu. Byłem zdumiony ich operatywnością, bo już wkrótce podjechały dwa autobusy przedsiębiorstwa komunikacji miejskiej (a przecież była to niedziela). Załadowaliśmy je po dachy, bo nawet w przejściach stał zbity tłum instruktorów – hucznie i gwarnie ruszyliśmy do Łodzi”4 Na łódzką naradę OHPL, w atmosferze „odwilży” popaździernikowej, zaproszono ostatecznie grupę Kamińskiego i - po zwalczeniu poważnych oporów – także grupę warszawską. Jednak nawet po poszerzeniu grona uczestników narady (nazywanej odtąd zazwyczaj Zjazdem Łódzkim) instruktorzy harcerscy stanowili ok. 20% obecnych, a większość tworzyli działacze OHPL. Dążyli oni do ewolucji modelu organizacji dziecięcej o jednoznacznie politycznym charakterze, działającej pod przewodnictwem PZPR, afirmującej ustrój socjalistyczny i deklarującej konieczność wychowania młodego pokolenia dla tego ustroju. W ich pojęciu zmiany metod pracy wymagały krytykowane niedociągnięcia i „wypaczenia”, ważące na braku skuteczności organizacji, ale polityczny kierunek wychowania i podporządkowanie ideologii PZPR nie podlegały dyskusji. Wśród instruktorów harcerskich o przedwojennym rodowodzie, w środowisku szaroszeregowym, a także w gronie byłych harcerzy, którym uniemożliwiono kontynuowanie pracy harcerskiej pod koniec lat czterdziestych, powszechna niemal była determinacja, by reaktywować zlikwidowany ZHP. Tadeusz Pielasz wspominał: „Zjazd OHPL wyraźnie się wystraszył naszym przybyciem i nie chciał mieć z nami nic wspólnego. (…) Po dłuższym czasie z sali przyszli do nas dh hm. Aleksander Kamiński i dh hm. Stanisław Broniewski, owacyjne przez całą grupę warszawską powitani. Dh Kamiński serdecznie się z nami przywitał, widać było, że przybycie naszej grupy było po jego myśli. Dh Kamiński przedstawił nam swoje stanowisko, stwierdził że (…) z przebiegu obrad wynika, że chcą go tylko wykorzystać jako szyld albo parawan, nie zgadzając się na jego koncepcje; a za tym parawanem trwać będzie nadal OHPL, w znikomym stopniu wprowadzając ideologię harcerską i harcerskie metody pracy. Na zakończenie stanowczo oświadczył, że w tak skonstruowanym układzie on udziału nie weźmie”5. Tadeusz Pielasz miał w Łodzi okazję do zaskakującego spotkania: „W czasie przerwy spotkałem w holu Jacka Węgrzynowicza, instruktora z Gliwic, w latach 1945-49 pracującego w naszym hufcu (był nawet krótko hufcowym), który po roku 1948 nabrał bardzo lewicowych przekonań. Wtedy od niego usłyszałem, ze drużynowym może być tylko członek ZMP [Związku Młodzieży Polskiej], a że nim nie byłem, więc musiałem z harcerstwa odejść. Jacek Węgrzynowicz na Zjeździe w Łodzi był z ramienia Komendy Wojewódzkiej OHPL w Katowicach. No, więc spotkaliśmy się w holu, Jacek tym spotkaniem był niemile zaskoczony, z trudem wyjąkał: //Co ty tu robisz?// Z satysfakcją odpowiedziałem: //Przyjechałem z grupą warszawską//! Bardzo niezadowolony coś zamruczał i odszedł. Po zjeździe został zastępcą naczelnika ZHP.”6 Znaczny wpływ na ostateczny kształt porozumienia wywarło stanowisko ministra oświaty Władysława Bieńkowskiego, który wobec utrzymującej się rozbieżności stanowisk uczestników narady, w imieniu partii i rządu opowiedział się za odrodzeniem harcerstwa na bazie istniejącej organizacji, a więc OHPL. Łódzki kompromis, zawarty w dużej mierze dzięki postawie posiadającego ogromny autorytet w środowisku harcerskim Aleksandra Kamińskiego, zakładał budowę organizacji, która aprobowała istniejący system społeczno-polityczny, co znalazło wyraz w Deklaracji Ideowej, przyjmowała tradycyjną nazwę Związek Harcerstwa Polskiego, posługiwała się symbolami i metodyką harcerską (choć działacze OHPL protestowali przeciw lilijce, jako nawiązaniu do ideałów skautowych). Nowa organizacja nie stanowiła jednak bezpośredniej kontynuacji ZHP sprzed 1950 r. O charakterze związku zadecydować miał Zjazd Walny, który, jak uzgodniono, powinien się odbyć w ciągu roku od narady łódzkiej, w gronie instruktorów pracujących czynnie z młodzieżą. Wiadomość o powołaniu ZHP, posługującego się harcerską metodą pracy wychowawczej i tradycyjnymi symbolami, wywołała natychmiastową reakcję. Maluje ją wspomnienie Tadeusza Pielasza: „W Gliwicach w kilka dni po Zjeździe Łódzkim zebraliśmy chętnych do pracy dawnych instruktorów i starszą młodzież harcerską z lat 1945-49 i stworzyliśmy Hufiec Gliwice-Miasto. W mieście było około 40 instruktorów OHPL, wszyscy byli nauczycielami prowadzącymi drużyny w szkołach, mającymi na to pełny etat nauczycielski. Ponieważ władze oświatowe zniosły te etaty, zrezygnowali oni z pracy w harcerstwie, tym bardziej, że powstała Komenda Hufca postanowiła, że praca w harcerstwie jest wyłącznie pracą społeczną. Pozostały trzy panie, które po przeszkoleniu zostały bardzo dobrymi instruktorkami, realizującymi nasz program harcerski. W każdym razie w Gliwicach w praktyce nie sprawdziło się szumnie deklarowane na Zjeździe w Łodzi ogromne zaangażowanie działaczy OHPL w pracy harcerskiej. A Hufiec Gliwice-Miasto prowadziliśmy w latach 1956-60 ściśle według zasad z lat 1945-48, przez co uzyskaliśmy w chorągwi przydomek „hufca reakcyjnego”, ale bez większych konsekwencji”7. Pobudzone atmosferą popaździernikowej "odwilży" środowisko akademickie w Gliwicach bardzo wcześnie zareagowało na pierwszy sygnał o możliwości reaktywowania pracy harcerskiej. Inicjatywa wyszła od studenta Andrzeja Bęczkowskiego. W poniedziałek (a więc 10 grudnia) rano wysłuchał audycji radiowej o zwołanym do Warszawy zjeździe dawnych instruktorów harcerskich. Zainteresowany podjętą inicjatywą reaktywowania harcerstwa dostrzegł w mieście gorączkowe starania działaczy OHPL, by utrzymać kontrolę nad wydarzeniami. W tej sytuacji wraz z paroma przyjaciółmi Andrzej Bęczkowski zadecydował o potrzebie zwołania w Gliwicach zebrania osób zainteresowanych sprawą reaktywowania pracy harcerskiej, jako wsparcia inicjatorów Zjazdu w Warszawie. Jeszcze tego samego dnia powstały cztery plakaty wzywające dawnych harcerzy i instruktorów na spotkanie w sprawie odrodzenia harcerstwa w Gliwicach i w całej Polsce we wtorek 11 grudnia. Z wywieszeniem ogłoszeń o zebraniu wstrzymano się do następnego dnia, musiano bowiem uzyskać zgodę rektora. We wtorek rano zaproszenia wywiesili Andrzej Bęczkowski, Jacek Haczewski i Dionizy Gołębiowski. Podjęta przez studentów Politechniki akcja podobna była zatem w założeniu do działań podjętych nieco wcześniej w Krakowie. (Na wiecu zorganizowanym na Uniwersytecie Jagiellońskim 4 grudnia uchwalono reaktywowanie ZHP, nie oglądając się na działaczy OHPL; wybrano nawet Komendę Chorągwi).

Tak wyglądał plakat o spotkaniu, które stało się początkiem nowego etapu dziejów gliwickiego harcerstwa, reprodukowany w opracowaniu historii Kręgu "Żagiew", pióra dha Janusza Frączka. [Zwraca uwagę fakt użycia określenia "reaktywowanie w Gliwicach i w całej Polsce ZHP", które sugeruje, że inicjatywa nie wiązała się ze "Zjazdem Łódzkim", a raczej z nadzieją przywrócenia kształtu związku sprzed 1949 roku]

Już 11 grudnia 1956 r., w wyniku akcji podjętej przez Andrzeja Bęczkowskiego, Dionizego Gołębiowskiego i Jacka Haczewskiego, którzy rozwiesili plakaty adresowane do wszystkich, którym na sercu leży reaktywacja działalności harcerskiej w Gliwicach o inicjatywie spotkania na Politechnice Śląskiej, "w świetlicy Domu Studenckiego przy ul. Łużyckiej 30 o godz. 19.00 zebrała się znaczna grupa studentek i studentów. Przyszli też goście: przyszły hufcowy Hufca Gliwice-Miasto, zainteresowani harcerstwem pracownicy dydaktyczni Politechniki. Przyszli też ubrani mundurowo przedstawiciele Komendy Miejskiej OHPL. [Zapewne był też na tym spotkaniu Tadeusz Pielasz z bezpośrednią relacją z Łodzi - JJJ. ] Postanowiono, że na Politechnice powstanie drużyna harcerska, ale nie taka zwyczajna drużyna. Przyjęto, że będzie działała na zasadach skautowych, przyjmując kierunek ideowy, metody działania, cele i charakter Kręgu Starszoharcerskiego, jako jednostki ZHP. [...] Przyjęto nazwę Kręgu "Żagiew", kojarzącą się z wysłańcami zapalającymi wici, zwołującymi do czynu. Może było to patetyczne, ale takie były czasy i trochę patosu nie zaszkodziło. Jako patrona przyjęto bezdyskusyjnie gen. Roberta Baden-Powella, by nawiązać do zasad skautingu". [Cytuję opracowanie historii kręgu "Żagiew", udostępnione przez druhów Janusza Frączka i Marka Denkowskiego. - JJJ]

Kuratorem Kręgu z ramienia Senatu PŚ został prof. mgr inż. Maciej Zarzycki. 13 grudnia 1956 roku powołano radę Kręgu, w jej skład weszli drużynowy po próbie Jan Żeliński HR, opiekun z ramienia Komendy Hufca - hm. Zygmunt Grodzicki, dwóch przybocznych i 7 zastępowych. W początkowym okresie do Kręgu zgłosiły się aż 82 osoby, choć później liczba faktycznie uczestniczących w pracy harcerskiej okazała się mniejsza.

Symbolem powrotu do przerwanej ciągłości tradycji harcerskiej było powołanie w grudniu 1956 roku Komendy Hufca do której weszli instruktorzy pozbawieni w 1949 roku możliwości pracy harcerskiej. Na zdjęciu czoło defilady harcerskiej w dniu 1 maja 1957 roku, kiedy to hufiec gliwicki po raz pierwszy od wielu lat pokazał się publicznie, budząc entuzjazm publiczności. W środku komendant hufca hm. Józef Wieszczek z przybocznymi: po lewej Adam Tarnawski, po prawej Tadeusz Pielasz. Zdjęcie udostępnione przez hm. Stanisława Łastawieckiego

W Gliwicach środowisko akademickie odegrało w tym pierwszym roku pracy odrodzonego harcerstwa rolę szczególną. Studenci, którzy zetknęli się wcześniej z harcerstwem objęli drużyny w szkołach średnich, wspierani przez poszczególne zastępy kręgu "Żagiew". "Pod koniec stycznia 1957 r. drużynowy Kręgu wystąpił do Komendy Hufca z wnioskiem o mianowanie dh MADEJA – H.O. (drużynowy po próbie) drużynowym przy II Liceum w Gliwicach. Równocześnie wniosek zawierał propozycje mianowania p.o. drużynowymi: dh DUTKIEWICZ – tropicielkę drużynową przy IV Liceum w Gliwicach dh SZCZEPANEK – pionierka (d.p.p.) drużynową przy II Liceum w Gliwicach dh GOŁĘBIOWSKIEGO – ćwika drużynowym przy I Liceum w Gliwicach dh NIEWIEŃCZA – ćwika drużynowym przy III Liceum w Gliwicach dh MIKSIEWICZA – ćwika drużynowym przy IV Liceum w Gliwicach dh FALFUSA – ćwika drużynowym przy V Liceum w Gliwicach W rozkazie nie ma nic powiedziane o zuchach, a jak mi wiadomo Jasiu SZAŁAS wraz z żoną Gabrielą (która nie jest członkiem Kręgu) zajmują się zuchami od samego początku. Nawet ktoś wymyślił okrzyk do zabawy: //buch, buch, buch ,buch, buch, buch: Jasiu SZAŁAS - WIELKI ZUCH”//. [Cytuję opracowanie historii Kręgu "Żagiew"]



Reaktywacja pracy harcerskiej w SP 19 - 1957



(Zdjęcia udostępnione przez dhnę hm. Heleną Walińską)

Jak wielki entuzjazm towarzyszył odradzaniu się harcerstwa po sześcioletniej przerwie może świadczyć tempo w jakim powstawały drużyny, a także zapał z jakim harcerze kompletowali umundurowanie, które po części trzeba było po prostu szyć, dopasowywać, farbować. Na zdjęciu "Czarna Trzynastka" w kwietniu 1957 roku

Już w lutym 1957 r. na łamach nowo powołanego tygodnika lokalnego „Nowiny Gliwickie” ukazał się obszerny list Władysława Moszyńskiego, przed wojną harcerza lwowskiej 20 Drużyny im. Bolesława Chrobrego, stanowiący polemikę z artykułem Jacka Węgrzynowicza w „Trybunie Robotniczej”, a zarazem pochwałę atrakcyjności metod pracy harcerskiej wśród starszych chłopców. W zestawieniu z praktyką działania OH ZMP w minionych latach radykalnie brzmiały opinie Moszyńskiego, wzywające do powrotu do dawnych zasad, a więc rezygnacji z masowości, z powszechnego łączenia prowadzenia drużyn z zawodem nauczyciela (tak działała OH, przy czym tzw. „przewodnicy drużyn” w OH byli pracownikami etatowymi lub wynagradzani byli ryczałtem). Postulował, by regułą było wypracowywanie w drużynach środków na sprzęt obozowy. List kończył apel „aby wszyscy starzy harcerze stanęli do pracy w odrodzonym ZHP, aby potworzyć koła Przyjaciół Harcerstwa, aby władze ZHP miały możność wybrania spośród tych wszystkich ludzi najodpowiedniejszych do obsadzenia stanowisk drużynowych i instruktorów.”

W tym samym numerze „Nowin Gliwickich” pojawiła się informacja o powstaniu przy Politechnice Śląskiej Drużyny Instruktorskiej im. gen. Baden -Powella. Wielu studentów równocześnie podjęło funkcje drużynowych i przybocznych w szkołach średnich. Wybór bohatera drużyny akademickiej był bardzo znaczący, jeżeli pamiętać o odcinaniu się kierownictwa przejmowanego przez komunistów ZHP w 1949 roku od wszelkich związków ze skautingiem oraz identyfikowanie skautingu z „imperializmem” i kolonializmem stale obecne w hasłach powielanych w OH i OHPL. Można dodać, że po z górą trzech miesiącach redakcja „Nowin Gliwickich” wyrażała zaniepokojenie stanem Związku Młodzieży Socjalistycznej (ZMS) na Politechnice, bowiem organizacja uczelniana skupiała zaledwie 21 osób, co dobitnie malowało atmosferę wśród studentów, a zarazem ukazywało wielki prestiż niszczonego od lat przez władze harcerstwa, kontrastujący z małą popularnością organizacji, która zastąpić miała ZMP. W stosunku do stałych wzmianek o rozwoju organizacyjnym ZMS, doniesienia „Nowin Gliwickich” na temat organizacji hufca gliwickiego były skromne. Wspomniano oczywiście o udziale harcerzy w pochodzie 1-Majowym „po raz pierwszy od kilku lat w swych pięknych zielonych mundurkach”. Ten dawno nie spotykany widok tłum powitał - jak podkreślono na łamach „Nowin” - „burzą spontanicznych oklasków".

Czarna Trzynastka, prowadzona przez przybocznego, dha Mariana Walińskiego, w drodze na przegląd hufca 1 maja 1957 r.



Poczet sztandarowy hufca przed frontem Czarnej Trzynastki



Defilada Czarnej Trzynastki (na czele Marian Waliński i )

Latem 1957 roku kadra hufca zorganizowała szkoleniowe zgrupowanie z Złatnej k. Żywca.



Komendant hufca hm. Józef Wieszczek na obozie w Złatnej

Zdjęcie reprodukowane za opracowaniem dziejów kręgu "Zagiew"

Osobno obozowały drużyny powstałe przy SP 19: 9 Drużyna Harcerek im Marii Konopnickiej i 13 Drużyna Harcerzy im. Jana Kilińskiego. Wyjechały one do Glinki koło Rajczy pod komendą Marii Biskup i Stanisława Ciechanowskiego.



Czarna Trzynastka na obozie w Glince (komendant Stanisław Ciechanowski, oboźny Marian Waliński)



Harcerki z 9 DH pod opieką Marii Biskup i Heleny Walińskiej na obozie w Glince



1Hm. T. Pielasz, //Mój udział w Zjeździe Łódzkim// /w:///W 40-lecie Zjazdu Łódzkiego//, pod red. W.J.Katnera, Łódź 1997, s. 129-130. 2Tamże, s. 130. 3Tamże, s. 131. 4Tamże. 5Tamże, s. 132. 6Tamże, s. 133. 7Tamże, s. 135. your page here.